भूमिहिनहरुको लागि जमिनको हक सबै भन्दा महत्वपूर्ण अधिकार हो । उनहिरुलाई राज्यले जमिनको वन्दोवस्त गर्नै पर्छ- यसमा दुइमत हुनै सक्दैन । बडाल आयोगको प्रतिवेदनका अनुसार हाम्रो देशमा १० लाख परिवारसंग खेती गर्ने भूमि छैन । तर भूमिहिनहरुलाई ‘खोसेरै कव्जा गरेरै मात्र’ भूमि दिइनुपर्छ भन्ने अवधारणाले लोकतान्त्रिक मान्यताको उल्लँघन मात्रै गर्दैन यसले अनावस्यक रुपमा सामजमा भाँडभैलो निम्ताउने र भूमिसुधार विरोधी तत्वलाई नै टेकोपुँडो गर्छ भन्ने मेरो मान्यता छ ।

सम्माननीय अध्यक्ष ज्यू, म तथ्याङ्कको विस्कुन फिजाएर आपुनो मत जाहेर गर्ने अनुमती चाहन्छु-

• अहिले विश्वमा १८ करोड मानिसहरु खाद्य अभाव र कुपोषणबाट प्रभावित छन् १९ करोड मानिसहरु पूर्णत वेरेजगार छन् । कूल श्रमशक्तिको ४३ % भन्दा वढी १ अर्व ३० करोड श्रमजीवी गरिबहरु अमेरिक डलर २ भन्दा कम दैनिक आयमा सिङ्गो परिवार वाच्न विवस छन् ।
• आगामी १० वर्षमा थप ५० करोड युवाहरु कामको खोजीमा श्रमको संसारमा आउने छन्! अहिले नै ५अर्व ३० करोड मानिसहरु कुनैपनि प्रकारको सामाजिक सुरक्षाबाट बिाचत छन् ।
• हरेक ४ जना मानिस मध्ये १ १ अर्व ६० करोड जना आधुनिक उर्जामाथिको पहुँचबाट बाहिर छन् ।
• विश्वमा १ अर्व भन्दा बढी जनताहरु झुपडी वा त्यस्तै प्रकारको अभावग्रस्त वस्तिमा जीवन विताउन वाध्य छन् । र ९२ करोड ३० लाख जनताहरु भोकमरीको चपेटामा छन् ।
• १० करोड भन्दा बढी बालवालिकाहरु प्रारम्भिक शिक्षाको पहुँचबाट समेत बिाचत छन् ।
• एउटा तथ्याङ्कका अनुसार विश्वमा २६ करोड २० लाख जनता जलवायू सम्बन्धि प्रकोपबाट प्रभावित छन्७३डडण्द्धस ३३ करोड मानिसहरु वाढीका कारण विस्थापित छन् । हरेक वर्ष २० लाख मानिस प्रदुषणका कारण मरिरहेका छन् ।
• मूलत एशिया र अपि्रुकामा मात्रै सन् २०२५ सम्ममा १ अर्व ८० करोड १।८ विलियन जनताहरु शुद्ध पिउने पानीको अभावबाट पीडित हुने तथ्याङ्क प्रक्षेपण गरिएको छ ।

हामीले प्राकृतिक स्रोत आर्थिक अधिकार तथा राजश्व वाँडफाँड समितिको तर्फबाट भावी सम्बिधानको प्रारम्भिक मस्यौदा गरिरहदा विश्वको यो भयावह चित्र मनको एक कुना राखेका थियौं । र फेरी अर्का तिर विश्वका सुखी देशहरु खुशी नागरिकहरु र सम्पन्न समाजलाई मनन गरेका थियौं ।

लोकतन्त्रका तीन पुस्ताहरु- वुर्जुवा लोकतन्त्र प्रतिनिधिमूलक लोकतन्त्र र सहभागितामूलक लोकतन्त्र तथा मानवअधिकारका तीनपुस्ताहरु- स्वतन्त्रता समानता र ऐक्यवद्धतालाई पनि एक पटक स्मरण गरि समुन्नत नेपालको नयाँ सम्बिधान कस्तो हुनुपर्ला भनेर छलफल आरम्भ गरेका थियौं । ‘राजनीतिक-आर्थिक’ अधिकार उपभोग गरिरहेको उत्तरी अमेरिकासंग थप ूसामाजिक-सास्कृतिकू अधिकार समेत बहाल रहेको सम्पन्न युरोपेली महादेशका मुलुकहरुको समेत तुलना गर्दै स्मरण गरेका थियौं- जनताको आर्थिक सामाजिक र साँस्कृतिक अधिकार ! त्यस्तो अधिकार जसलाई ‘कामको अधिकार/ शिक्षाको अधिकार/ साँस्कृतिक अधिकार /भौतिक तथा मानसिक स्वास्थ्यको उच्च स्तरप्राप्त गर्ने अधिकार /पर्याप्त आवासको अधिकार/ खाद्य अधिकार/  पिउने पानीको अधिकारू को रुपमा अथ्र्याइने गरिएको छ । अन्तराष्ट्रिय श्रम संगठनका कामका अधिकार सम्बन्धि घोषणा तथा त्यससंग जोडिएका सबै अभिसन्धिहरु- ८७-९८ १००-१११ १३८-१८२ २९-१०५ १३८-१८२ १०२ १८३ आदि र आदवासी जनजातीका हक सम्बन्धि अभिसन्धि १६९ लाई अधिकारको पक्षमा हामीले विशेष ख्याल गर् यौं ।

समृद्ध र सुखी नयाँ नेपाल निर्माणका लागि यो सम्मानीत सभाले हाम्रो समितिलाई दिएको क्षेत्राधिकार भित्र यी अधिकारलाई कसरी समाहित गर्ने अन्य समितिसँग जोडिएका विषय वस्तुलाई कसरी समन्वय गर्ने यस्तो विषयलाई सम्बोधन गर्दा लोकतान्त्रिक नेपालमा ूविशेषाधिकार प्राप्त र सामान्यू गरी २ प्रकारका नागरिकको अवस्था सिर्जना पो हुने हो की समुदायको कुरा गर्दा सम्पन्न ले विपन्नमाथि जारी राखेको आर्थिक शोषणको अन्त्य नहुने पो हो की भन्ने जस्ता पेचिदा पक्षहरुको प्रतिवेदनको तयारीमा हामीले निश्चय नै सामना गर् यौं । बैठकमा आपुनो राय राख्ने १ जना पनि सभासदको अनुपस्थितिमा छलफल रोक्ने सहमतीय विधी हामीले अपनायौं ।

हाम्रो मुलुकको आजको समस्या भनेको सुशाशनको समस्या पनि हो । यो समस्यालाई समाधान गर्न संघीय व्यवस्था मार्फत राज्यलाई नागरिकको घर-आँगनमा पुर् याउने राष्ट्रिय संकल्पक हामीले अन्तरिम संविधान जारी गर्दा नै गरिसकेका छौं । त्यसैले शासन- ३ तहमा रहने अवधारणमा यो मस्यौदा प्रतिवेदन आधारित छ । तर शुसाशनको बाटोमा तगारोको रुपमा ूराष्ट्रिय आयको असमान वितरणू रहेको हामी सबैलाई थाहा छ । एकाथरी हामी धनी हुँदै जाने र अर्काथरी नेपाली गरिवी पहाडले किचिदै सडकमा विलाउने अवस्थाको एक कारण यसलाई मान्न सकिन्छ । जसको सम्बोधन न त नवउदारतावादी वजार अर्थव्यवस्थाले गर्न सक्छ न ‘सोभियत कालिन’ केन्द्रीकृत अर्थ व्यवस्थाबाट! उपलव्ध तथ्याङ्कको आधारमा बोल्नुपर्दा ३१ प्रतिशत भन्दा बढी गरिवीको रेखामुनी रहेका नेपाली नागरिकलाई माथि उठाउन सार्वजनिक-सहकारी-नीजि क्षेत्रको संलग्नता रहेको नयाँ अर्थ व्यवस्था भावी नेपालको अर्थ व्यवस्था हुनसक्छ । त्यसैले यो पक्षलाई जोड दिन मिश्रित तर समाजवाद उन्मुख अर्थतन्त्र यो प्रतिवेदनको प्रस्तावनामा रहनु पर्ने प्रस्ताव गरिएको छ । आर्थिक आर्जन गर्ने स्वतन्त्रता नागरिकहरुलाई रहने!धनीको धनमा ईष्र्या हैन त्यसमाथि उच्च कर लगाऔं७३डडण्द्धस न्यून आय भएकाहरुलाई न्यून कर लगाई विपन्न नागरिकलाई सबै मिली जोगाऔं भन्ने यसको आसय हो। तर कसैले कसैमाथि अन्याय नगर्ने र कसैलाई पनि पाखा नपारिने पक्षलाई हामीले हाम्रो मस्यौदाको आधार मानिएको छ । यसका साथै सम्बिधानको प्रस्तावनामा- जैविक विविधताको संरक्षण प्राकृतिक स्रोतको दिगो व्यवस्थापन एवं उपयोग आर्थिक समृद्धि समन्याय र सन्तुलित विकास प्रतिस्पर्धात्मक लोकतन्त्र समाजवाद उन्मुख मिश्रित अर्थतन्त्र! प्राकृतिक स्रोतको उपयोग उत्पादन र वितरणमा आदिवासी-जनजाती-स्थानीय समुदायको पहिलो अधिकार र खाद्य सम्प्रभुतालाई सिफारिस गरिएको छ ।

आर्थिक अधिकारको रुपमा-ूदेशको कुनैपनि भागमा पेशा व्यवसाय र रोजगारीमा संलग्न हुने स्वतन्त्रता वातावरण-स्वच्छ खानेपानी- खाद्य सम्बन्धि हक शोषण विरुद्धको हक आवास-रोजगारी- सम्पत्तीको हक सहित ८ वटा अधिकार मौलिक हकको रुपमा रहनु पर्ने गरी प्रस्ताव गरिएको छ ।

प्राकृतिक स्रोत र सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नु आपुनो अधिकार प्रयोग गर्दा अरुको अधिकारमाथि अतिक्रमण नगर्नु र राज्यलाई कर तिर्ने कुरालाई ‘नागरिकका ४ मौलिक कर्तव्य’ प्रस्ताव गरिएको छ ।

प्राकृतिक स्रोतबाट प्राप्त लाभको समन्यायिक वितरण गर्ने आनुवंशिक एवं साँस्कृतिक सम्पदाको सम्बद्र्धन र संरक्षण गर्ने राष्ट्रिय हितमा मात्र प्राकृतिक स्रोत सम्बन्धि अन्तराष्ट्रिय सन्धि सम्झौता गर्ने राज्यको कूल भुभागको ४०% वन क्षेत्र कायम गर्ने प्राकृतिक प्रकोपबाट जनताको सुरक्षा गर्ने लगानी र उद्योग व्यवसायको सुरक्षा गर्ने जस्ता ९ वटा विषयलाई राज्यको दायित्व भित्र पार्ने गरी सिफारिस गरिएको छ ।

यो समितिको क्षेत्राधिकार भित्र पर्ने विषय-वस्तुमा राज्य गम्भीर बनोस भनेर नै राज्यको निर्देशक सिद्धान्तमा ८ वटा र राज्यका नीतिमा ९ वटा यस्तै प्रकारका विषयवस्तु सिफारिस गरिएको छ ।

आर्थिक कार्य प्रणाली यो प्रतिवेदनको मूख्य पक्ष हो । अधिकारको वाँडफाँड सम्बन्धित प्रस्ताव प्रस्तुत गर्नु यो समितिको मूल काम हो । विभिन्न देशका अनुभवको अधययन तथा विश्लेषण सहितको लामो छलफलपछि संघीय७३डडण्द्धस प्रादेशिक स्थानीय र यी तीनवटै वा यी मध्ये कुनै दुई वीचको सहवर्ती सूचि तयार गरी आर्थिक अधिकार वाँडफाँड मस्यौदामा उल्लेख गरिएको छ ।

 संघीय सूचीमा राष्ट्रिय सुरक्षा र सेना अन्तराष्ट्रिय व्यापार विद्युतको राष्ट्रिय गि्रड सहित १७ शीर्षक प्रस्ताव गरिएको छ ।

 संघ र प्रदेशको सहवर्ती सूचिमा प्रहरी सेवा रेलमार्ग राजमार्ग भुउपयोग नीति सहितका ७ वटा शीर्षकहरु प्रस्तावित छन् ।

यस्तै संघ प्रदेश र स्थानीय तहमा योजना नीति देखि खानी तथा खनिज पदार्थसम्मका २० विभिन्न शीर्षकहरु प्रस्तावित छन् । वैकल्पिक उर्जालाई प्रदेश तथा स्थानीय तहको अधिकार क्षेत्र भित्र राखिएको छ ।

यो समितिको कार्यक्षेत्र भित्रको राजश्व बाँडफाडको विषय वास्तवमै गंभीर र दावी/प्रतिदावी हुने पक्ष हो । लगभग विवाद रहित हिसावले संघका स्रोतका रुपमा भन्सार देखि कार्वन सेवा सम्मका ६ वटा स्रोत प्रस्ताव गरिएको छ भने आर्थिक अधिकार मा जस्तै अन्य स्रोतहरुलाई प्रदेशको मात्रै स्थानीय तहको मात्रै र तीन वटै वा कुनै २ तहको गरी सहवर्ती सूचि मस्यौदामा उल्लेख गरिएको छ ।

यी सबै मस्यौदा गरिरहँदा सँघ-प्रदेश-स्थानीय तह कसलाई वलियो बनाउने हाम्रो नेपालका विभिन्न भागमा रहेका प्राकृतिक स्रोत र नेपाली जनताले आर्जन गरेका राष्ट्रिय आयबाट सिङ्गो समाजलाई कसरी लाभान्वित बनाउने भन्नेमा नै समितिको छलफल केन्द्रीत रहेको थियो । मेरो आपुनो विचारमा प्रस्तावित अधिकार बाँडफाँडले संघ प्रदेश र स्थानीय तहलाई आर्थिक तथा अन्य स्रोतको हिसावले पारस्परिक सहयोगमा आत्मनिर्भर बनाउन मद्दत पुर् याउँछ । यसैबाट हाम्रो भौगोलिक अखण्डता र राष्ट्रिय एकता कायम हुन्छ । तसर्थ प्रस्तावित व्यवस्थामा स्रोतको वितरणको तराजु तुलनात्मक हिसाबमा सन्तुलित नै रहेको छ । सम्भावित प्रदेशहरु प्राकृतिक स्रोत वा अन्य कुनै कारणवस कमजोर हुन गएमा ूसमानीकरण कोषूको माध्यमबाट सन्तुलन कायम गरिने व्यवस्था समेत प्रस्तावित छ ।

संवैधानिक अंगको निर्धारण गर्ने समितिको प्रतिवेदनमाथि छलफल गर्ने क्रममा मैले केही थप सम्बैधानिक आयोगको माग गरेको थिए । ती मध्ये यो समितिको तर्फबाट सम्बैधानिक आयोगको रुपमा राष्ट्रिय प्राकृतिक स्रोत आयोग र राष्ट्रिय वित्तिय आयोगको प्रस्ताव छ । विश्वभरी कै संघीय मुलुकहरुमा विवादको विषयको रुपमा रहेको प्राकृतिक स्रोतको वितरण र राज्य-राज्य वीच वजेट वितरणमा न्याय स्थापित गर्न यी दुई आयोगहरु अत्यावस्यक छन् । यस सन्दर्भमा सम्मानीत सभाको यथोचित ध्यान जाने छ भन्ने मेरो अपेक्षा छ ।

समितिले प्रस्ताव तयार गर्दा विवादित विषयमा केवल १ पटक मतदान हुन पुगेको छ- जसमा म सहित २२ जना मा. सभासदहरुको मत अल्पमतमा परेको छ । मतदानको क्रममा अनुपस्थित रहनुभएका र कारणवस पक्ष वा विपक्षमा मतदान गर्न नपाउनु भएका माननीयको संख्या कटौती गर्ने हो भने म पक्ष रहेको फरक मत बहुमतमा छ ।

नागरिको सम्पत्तिको हक ज्ञारेन्टी गर्ने र राज्यले कुनै कारणवस नागरिकको भूमि वाहेकको सम्पत्तिमा हक कायम गर्न परेमा क्षतिपूर्तीको व्यवस्था गर्ने प्रस्तावमा हामी सबैको सहमती छ । तर ‘क्रान्तिकारी/वैज्ञानिक’ भूमिसुधार गर्दा कानूनले तोकेको हद भन्दा बढी जमीनको क्षतिपूर्ती नदिने मूल प्रस्ताव न्यायोचित नभएको मात्र होईन भावी भूमिसुधार प्रकृयामा सहायक नहुनेमा समेत २२ माननीय सभासदहरुको मत ढृढ रहेको छ ।

भूमिसुधारको विषय छुट्टै प्रसङ्गमा विज्ञहरुको संलग्नामा छलफल गरि टुङ्गोमा पुग्नु पर्ने विषय हो । यसको लागि यसअघि नै ‘उच्चस्तरीय आयोग’ राज्यले बनाएको छ । यो विषय कसैको जग्गा खोस्ने-बाड्ने- र विपन्नको नजरमा ूमुक्तिदाता ू बन्ने जस्तो रोमांचकारी र खेलाँची विषय होईन । तथापी भुमिसुधारको विषय हाम्रो देशको विकास प्रकृयासंग अन्योन्याश्रित रुपमा जोडिएको विषय वस्तु भएकोले हाम्रो समितिले यससम्बन्धि नीतिगत बहसमा प्रवेश गरेको हो । लोकतन्त्रमा नागरिकमाथि शोषण उत्पीडन हुन नदिनु जस्तै उनीहरुको सम्पत्तीको रक्षा गर्नुपनि राज्यको दायित्व नै हो । त्यसैले विना क्षतिपूर्ति भूमिसुधारको कुरा गर्नु नागरिकहरुको ‘सम्पत्तिमाथिको हकमा’ गैर कानूनी आक्रमण गर्नु हो ।

भूमिहिनहरुको लागि जमिनको हक सबै भन्दा महत्वपूर्ण अधिकार हो । उनहिरुलाई राज्यले जमिनको वन्दोवस्त गर्नै पर्छ- यसमा दुइमत हुनै सक्दैन । बडाल आयोगको प्रतिवेदनका अनुसार हाम्रो देशमा १० लाख परिवारसंग खेती गर्ने भूमि छैन । तर भूमिहिनहरुलाई ‘खोसेरै कव्जा गरेरै मात्र’ भूमि दिइनुपर्छ भन्ने अवधारणाले लोकतान्त्रिक मान्यताको उल्लँघन मात्रै गर्दैन यसले अनावस्यक रुपमा सामजमा भाँडभैलो निम्ताउने र भूमिसुधार विरोधी तत्वलाई नै टेकोपुँडो गर्छ भन्ने मेरो मान्यता छ । त्यसैले २२ सभासदहरुले व्यक्त गर्नुभएको फरक मतमा मेरो समर्थन जारी छ ।

यी बाहेका पनि केही माननीय ज्यूहरुले मूल प्रस्तावमा फरक मत राख्नु भएको छ । केही मत दलीय आग्रहमा आधारित भावनात्मक पक्षसंग जोडिएका छन् । केही मनोगत छन् । मेरो विचारमा मूल प्रस्तावसंग ती मतहरुको सान्दर्भिकता नरहने हुँदा खारेज गर्नु नै उपयुक्त हुने मेरो सुझाव छ ।

धन्यवाद!

( विष्णु रिमाल, २०६६ मङ्सीर १९ गते । संविधानसभा, प्राकृतिक स्रोत आर्थिक अधिकार तथा राजश्व वाँडफाँड समिित अवधारणा सहितको संविधानको प्रारम्भिक मस्यौदा प्रतिवेदनमाथि मेरो टिप्पणी)

 २०५६ सालको भाइटिकाको त्यो दिन । म दक्षिण अफि्काबाट सहकर्मी बिन्दा पाण्डेसंगै फर्किदै थिएं । हाम्रो टिकेटिङ्ग सुखले नै गरेको थियो र हामीले उसको बारेमा लामै कुरा गरेका थियौं । जहाजबाट ओर्लनासाथ जिफन्टका तत्कालिन कोषाध्यक्ष  विनोद जी, हामीलाई स्वागत गर्न आउनु भएको थियो । हालखवर के छ भन्ने हाम्रो प्रश्नको उहाँले ‘आज सुख वित्यो पार्थिव शरीर घरमा छ उतै पहिले जाअौ’ भनेर जवाफ दिनु भएको थियो । 

सुख मेरो स्कूले साथी हो । त्रिशूलीको हाइस्कूलमा हामीले संगै पढ्यौ र कलेजको समयमा हाम्रा विषय फरक-फरक भए पनि हामी संगै बस्यौं । मेरो डेरा सुखको पुूपुको घरमा थियो उ भने आपुनै घर हुदाहुँदै पनि हाम्रो डेरा भएकै घरमा हामी संगै बस्थ्यो । हाम्रो यही दोस्तानाका कारण उ मेरो परिवारसंग परिचित थियो र म उसको । म सुखका आफन्तहरुलाई उसले जे सम्बोधन गथ्र्यो त्यही सम्बोधन गर्थें यसरी म सानो छँदा देखि नै आदरणीय धर्मरत्न मेरालागि बुबा हुनु भयो भने सुखको आमा आमा ।

२०६३ सालको दशै नकारात्मक रुपमा मेरो लागि अविस्मरणीय हुन पुग्यो । मलाई धर्मरत्न बा तथा आमाले एक हप्ता अगाडिदेखि नै भेटको लागि बोलाउनु भएको थियो ‘एक चोटी आऊ न सल्लाह पनि छ नियास्रो पनि लागि रहेको छ ‘ मैलै सदा झैं ”हुन्छ” भने तर यस्तो ”हुन्छ” धेरै चोटी भनेर पनि मैले आफ्ननो बोली पुरा गर्न सकेको थिइन । खास गरी सुखको असामयिक निधन पछि ‘मसंगको भेटले कतै सुखको संझना आई उहाँहरुलाई थप पीडा हुने त हैन” भन्ने सोचले गर्दा मलाई उहाँहरुसंग फोनमा कुरा गर्न समेत असाध्यै हिचकिचाहट हुने गरेको थियो । फेरी म आपुनै सुसेधन्दाको कारण हतपत समय निकाल्नै नसक्ने भएकोले पनि पटक-पटक ढाँटेको जस्तो पो हुने हो भन्ने चिन्ता पनि छँदै थियो । त्यसैले यसपटक भने जसरी पनि जानु पर्ला भन्ने निश्चय मैले गरेको थिएं र झण्डै हप्ता दश दिन देखि भेटघाट गर्ने योजनामा थिए ।

आखिर दशैंको नवमीको दिन मैले उहाँहरुलाई भेट्न जाने योजना गरें । पुूलपातीको दिन वचन दिएँ -’ल बुबा म नवमीको दिन १२ वजे तिर आउँछु” उहाँले भन्नुभयो-’तिम्रो घरपनि हेर्ने विचार छ ।” मैले सजिलै भने- हुन्छ नी म आउँछु मौका मिले मेरो घरमा संगै आउँला ।

झण्डै पैने १ वजे म मेरो पिता जीलाई समेत लिएर उहाँहरुलाई भेट्न गएँ । मेरो पिताजी एक किसिमले धर्मरत्न ज्यूको साथी जस्तै हुनुहुन्थ्यो । मैले ठानें यसले राम्रै गर्ला । हामी त्यहाँ पुग्दा बुबा आमा दुबै जना बाटो हेरेर बसी रहनु भएको रहेछ । ूतिमी त नआउने पो भयौ की भन्ठानेकोू आमाले भन्नु भयो । मैले भनें- यसपटक चािहं वचन पूरा गरें ।

हामी बैठक कोठामा बस्यौं- म मेरो पिताजी धर्मरत्न बा आमा र सावित्री जी सावित्री- सुखको श्रीमती । कुरा शुरु भयो- भतिजाले अनावस्यक घर जग्गा किचोला गरेको त्यसमा एउटा माओवादी घुसेर पछि थाहा भयो त्यो माओवादीको नभएर विदुरको एक जना नेकाँ-प्रजातान्त्रिक वालाको केटोले व्लाकमेिलंङ र दादागिरी गरेको रहेछ अनावस्यक रुपमा थर्काउने गरेको आदि । एकछिनको गफगाफ पछि आमा चिया लिन जान्छु भनेर उठ्नु भयो र सावित्री जी आमालाई सघाउन । तर ५ मिनेट जति नवित्दै संगै को किचनबाट ‘लौन आमालाई के भयो’ भन्दै सावित्री आउनु भयो । हामी हतािरंदै दौडियौं- भान्छामा हाम्रो लागि चिया कपमा र खानेकुरा ल्पेटमा ठीक्क पारिएको थियो आमा घुप्लक्क घोप्टो पर्नु भएको थियो । धर्मरत्न बा ले उहाँको शीरलाई काखमा पल्टाउनु भयो । लगभग बेहोस अवस्था मैले ठानें हृदयघात भयो… नचिताएको घटना हुने भयो ।

हामी हतारिदै बाहिरियौं ट्याक्सी॥ खवरखावर गर्दा मुस्किलले १०-१२ मिनेटमा एभरेष्ट नसर्िङ होममा पुग्यौं । सुख पनि हार्ट अट्याकबाटै वितेको र उसलाई पनि शुरुमा यही नसर्िङ होममा ल्याइएको थियो । उ अस्पताल पुग्दा नपुग्दै वितेको थियो ।

 घटना २०५६ सालको भाइटिकाको थियो । त्यो दिन म दक्षिण अपि्रुकाबाट सहकर्मी बिन्दा पाण्डेसंगै फर्किदै थिएं । हाम्रो टिकेटिङ्ग सुखले नै गरेको थियो र हामीले उसको बारेमा लामै कुरा गरेका थियौं । जहाजबाट ओर्लनासाथ जिफन्टका तत्कालिन कोषाध्यक्ष कमरेड  विनोद हामीलाई स्वागत गर्न आउनु भएको थियो । हालखवर के छ भन्ने हाम्रो प्रश्नको उहाँले ‘आज सुख वित्यो पार्थिव शरीर घरमा छ उतै पहिले जाअौ’ भनेर जवाफ दिनु भएको थियो ।

आमाको पनि मुटु र उच्च रक्तचापको समस्या छंदै थियो । नसर्िङ होममा पुग्दा डक्टरले ट्याक्सीबाट ओराल्न आनाकानी गरिरहेको मैले पाएं । छिटो गरौं-मैले भने । उनीहरुले इमरजेन्सीमा लगे र पम्पीङ गर्दै स्वास-प्रस्वास गराउन थाले हाम्रो उहाँसंगको सम्बन्ध आदि सोध्न थाले । त्यक्तिकैमा सुखको भााजा-जो पेशामा चिकित्सक पनि हुन् आईपुगे । म धर्मरत्न बा लाई मेरो पिताजी संगै राखेर धैर्य गर्न भन्न थालें ।

आखिरमा हुनेहुनामी भइसकेको थियो आमा वित्नु भयो । उहाँको पार्थिव शरीर संगै हामी घर फर्कियौं । शाक्यहरुको परम्परा अनुरुप उहाँ अन्तिम संस्कारको तयारी शुरु गरियो ।

यो एउटा घटना थियो जसले सायद धर्मरत्न बाुलाई नराम्रो गरी विचलित बनायो । मलाई भने त्यसदिन बा-आमालाई आपुनो घर देखाउन नपाएकोमा असाध्यै पछुतो भयो । त्यस रात मैले मेरी श्रीमती र पिताजीसंग यही कुरा गर्दै शोक मनाएँ । धर्मरत्न बालाई मात्रै भए पनि घर ल्याएरै छोड्ने हैु हामीले सल्लाह गर् यौं ।

यसवीच मुस्किलले ३ चोटी जति मेरो धर्मरत्न बा संग फोनमा कुरा भयो । नचाहँदा नचाहँदै आमा र सुखको आकस्मिक मृत्यु घटनाको चर्चा हुन्थ्यो । मेरो उहाँसंग एउटै प्रश्न हुन्थ्यो-’तपाईको स्वास्थ्य कस्तो छ एकदिन समय मिलाएर मेरो घर हेर्न आउनु पर्छ है ।’ 

तर दुर्भाग्य हाम्रो लागि त्यो दिन कहिल्यै आएन ।

झण्डै तीन महिना वितेछ त्यो घटनाको । मंसीरको त्यो दिन म आपुनै धुनमा जिफन्टमा कार्यरत थिएँ । मेरो मोवाईलमा ुटिक-टिकु आवाज आयो । फोन नम्बर नोट नगरिएको ललितपुर तिरको थियो । मैले हेल्लोसंगै प्रदिप दाई को स्वर सुनें । ‘विष्णु हो ‘ फेरी अर्को अकल्पनीय समाचार सुन्नु पर् यो-’बा हिजो राती एक्कासी वित्नु भो ।’ म एकछिन अवाक भएं ।

उहांको मेरो घर हेर्ने र मैले उहांलाइ मेरो घर देखाउने दिन अब कहिल्यै नआउने भयो । उहाँसंगका मेरा विभिन्न अनुभुतिहरु अन्तिम चोटी स्मरण गरें ।

सायद २०३० साल हुनुपर्छ म ७ कक्षामा पढ्दै थिएँ । सुखलाई भेट्न जाँदा धर्मरत्न बाुले के देखेर हो कुन्नी बोलाउनु भयो- नेपाली कस्तो छ हिन्दी आउँछ मैले नेपाल ठीकै रहेको र हिन्दी सामान्य बुभुछु भनें । नाम त विसर्िएं त्यो कुनै बुद्ध धर्म सम्बन्धि किताव थियो त्यसको नेपालीमा उल्था गर्न अह्राउनु भयो । मैले उल्था गरेर दिएँ । यो मेरो जीवनमा’ठूला मान्छे’ले दिएको पहिलो जिम्मेवारी थियो । उल्था कस्तो भयो त्यसलाई उहाँले प्रयोग गर्नु यो भएन मलाइ ज्ञान रहेन ।’

“०४३-४४ साल तिर हुनुपर्छ । त्यो वेलासम्म मैले १-२ चोटी लामै जेल बास गरिसकेको थिएँ । उहाँ पनि पुरानो राजनीतिक कार्यकर्ता र तत्कालिन समयमा पनि त्रिशूलीमा राजनीतिक सचेत सम्मानीत व्यक्तित्वको रुपमा परिचित हुनुहुन्थ्यो । म त्यतीबेला तत्कालिन भूमिगत दल नेकपा मालेमा आवद्ध थिएँ र नुवाकोटमा मेरो बाल सखा रामशरण प्याकुरेलसंग मिलेर ‘गेर्खुटार युवा ल्कवू को खोलमा ुजनता जगाउने’ साँस्कृतिक अभियानमा पनि सकि्रए थिएँ । त्यो वर्षको दशैंमा त्रिशूलीमा साँस्कृतिक कार्यक्रम भयो । मैले र रामशरणले गितार भिरेर ‘भुयाङ्- भुयाङू पार्दै ‘मानिस छुत अछुत हुन्छ म मान्दै मान्दिन॥’ बोल को गित गाँयौ । हामी दुबै न त गायक न गितार बाधक नै थियौं तर पनि पछिल्लो समयका चर्चित गायक इश्वर अमात्य जो त्यतिखेर शिकारु ग्ायक थिए संगै एउटै माचमा गायौं । मलाई कुनै भ्रम छैन हाम्रो गायकी बेसुरा थियो र गितारको विट पनि तालमा थिएन । हाम्रो ‘श्रोता’ धर्मरत्न बा’ले खुलेर प्रसंसा गर्दै हामीलाई प्रोत्साहित गर्नु भयो र भन्नु भयो- राम्रो गायौ तर गाउनेले ताल र स्वरलाई ख्याल गर्नुपर्छ । उहाँ आफै पनि संगीतका ज्ञाता हुनुहुन्थ्यो उहाको संकेत हामीले स्पष्ट बुभुयौं ।’

 र उहांको जीवनको पछिल्ल्ााे कालमा त म उहाको लागि एउटा राजनीतिक पार्टीको केन्द्रीय नेता नै थिए । त्यसैले म संग राजनीतिक विषयमा नै कुरा गर्नुहुन्थ्यो-धनि गरीबको कुरा कम्युनिस्ट पार्टी र माओवादीका उत्ताउला गतिविधि आदि ।

त्यो दिन शंखमुलको घाटमा जहाँ उहाको अन्तिम संस्कार हुंदै थियो म जिफन्टका मेरा साथीहरु- कवीन्द्र जी उद्धव जी … अंकुरका राजेन्द्र जी संगै थियौं । उहांहरु पनि सायद केही भन्दै हुनुहुन्थ्यो । म भने यस्तै यस्तै सोचि रहेको थिए त्यो परिवार जहां मैले आपुनो जीवनको महत्वपूर्ण समय गुजारें लगभग उस्तै उस्तै प्रकृतिको मृत्यु बहन गरेका तेस्रो सदस्यलाई अन्तिम पटक श्रद्धााजली चढाउँदै ।

२०६४ मंसीर १५ मा लेिखएको

One of the famous climbers in Nepal sadly explains after his record breaking summit; the Mt. Everest owns No snow at all in its top- it is now grey!!

Some days back I saw news at broad sheet national dailies that hundreds of kgs garbage has been collected from Mt. Everest area. Similar story we are witnessing the day by day.

Last year in winter Kathmandu saw snow fall; many people said it was happened after more than 6 decades!

Some 32 years back I entered to Kathmandu valley for education; I rejoiced and thrived while drinking tap-water in Kathmandu’s artistic Dhunge Dharas, (the stone carved tap)! Major two rivers in Kathmandu- the Bagmati and Bishnumati were too clean. I had good argument with some companions from Eastern and Western Nepal- “whose river was largest?!” Looking at deep flowing fierce local rivers; and being totally unknown-”how big were the other famous rivers in Nepal, I tried to compare the rivers from my native place- Trishuli, and Bagmati & Bishnumati at Kathmandu with the incomparable big rivers- like Koshi-Gandkai and the Karnali!”

Gone are those days now; you cannot see single tap stand as such as explain above now in Kathmandu. Aryagaht lost its purity and Bagmati has been dumped with garbage & drainage these days! “

In Kathmandu, I always used to cover by a blanket while sleeping at all seasons. Mosquitoes never dare to enter here. A saying-”Green dark forest is the wealth of Nation” was so popular.

What happened these days? Why is Kathmandu incomparably hot in summer or why is unbelievingly cold in winter! Why summer is not like summer and why we have been compelled to welcome unwanted monsoon at winter?

I have been informed by my comrade’s en-expedition profession that the icy-range of our Himalayas is lowering down and subsequently the altitude of base-camps is ascending its height. Even one of the famous climbers in Nepal sadly explains after his record breaking summit; the Mt. Everest owns No snow at all in its top- it is now grey!!

I am not much familiar with the natural science; however I have heard many words such as- global warming, ozone layer, green house emission & carbon discharge etc.

All these stories, as I understand, related to the climate change; the issues what we are going to talk now!

Interestingly, these weeks in Nepal, we are witnessing numbers of events; and everyone from school children to the prime minister is getting involved. From today onward we unionists have also lined-up ourselves in this campaign. Though it might be a token initiative; however, it is an initiative on the right direction I think.

The climate change represents one of the greatest environmental, social and economic threats facing the planet. Though we Nepalis are the least responsible however, we are among the most vulnerable.

Climate change is also a part of a broader political context. And as the trade unionist we have to face up the effects of climate change now.

“We should look at the structure of society to find solutions.”

I agree with this statement of other colleagues in the international trade union movement who also argue necessity of to be proactive to deal with the consequences of climate change. Thus, for this, we are ready to work with others, especially environmental organisations.

Some are arguing that climate change offers many possibilities: new green jobs, less market competition etc. 

ITUC General Secretary, Bro. Guy Ryder and the ILO Director-General, Mr. Juan Somavia, in a joint statement said:

“Meeting the challenge of climate change will require a new development model that combines reduced emissions with a better future for the vast majority of people and the opportunity to earn a living in a decent job.” They refer role played by green jobs “vital in reducing the environmental footprint of economies and promoting sustainable production and consumption patterns.”

If it is the case, let us act now to seize these changes and let us make this a positive step for workers.

To conclude this brief address, I would like to share special resolution which reflects GEFONT’s position adopted by  its 5th National Congress held on this year:

“Different forms of pollution, imbalance of human being with nature caused by high population growth and climate change are the serious problem of the world community. Trade Union movement and trade union organisation cannot be indifferent with these problems which affect adversely the lives of the working population. Deforestation, drinking water problem, flood, global warming, climate change and various epidemics victimise the working people first.”

The Congress urge to the working class to be careful and aware of increasing adversities on their lives, employment and health caused by environmental crisis; and urge to the state and political parties to launch researches on environmental problems and climate change and initiate necessary steps in time to minimise the ill-effects.

I Thank to the organisers, and especially thank the LO Denmark and Sustainlabour for the invitation and organising this seminar.

Let me wish a successful and fruitful Seminar!

Bishnu Rimal
President;  GEFONT

(Speech delivered at inaguration of GEFONT, NTUC-I, Lo-Denmark and Sustainlabour seminar entitled -”Trade union debate around climate change” Septmber 01, 2009 Kathmandu Nepal. )

‘महिलाहरु आपुना संपूर्ण अधिकारहरु मानव अधिकारको रुपमा मागिरहेका छन् । उनीहरु महिला एउटा समूहको रुपमा र पुरुष अर्को समूहको रुपमा बीच विद्यमान समाजले गरेको असमान व्यवहारु लाई चुनौति दिइरहेका छन्। र महिलालाई दासीको रुपमा दोस्रो दर्जाको नागरिकको रुपमा व्यवहार गर्ने सबै प्रकारका कानून एवं शक्ति संरचनाको विरुद्ध विद्रोह गरिरहेका छन्।’

यसरी पछिल्ला वर्षहरुमा महिलावादी आन्दोलन तथा महिलावादी विद्वानहरुले महिलावादको सिद्धान्त प्रचारमा ल्याएका छन् जनु आफैं विभिन्न ‘शाखा-प्रशाखा’को रुपमा विभाजित छ । यस्ता भिन्न सिद्धान्तहरु महिला सम्बन्धि अध्ययन-लैंगिक अध्ययन जस्ता उच्च शिक्षाका पाठ्यक्रमहरुमा पनि सामेल गएिको छ । अरुहरुले जस्तै यहांँ पनि आºनो अनुकुलता अनुरुपको महिलावादको परिभाषा र प्रकार चर्चा गरिएको छ तिनीहरु केही ‘सैद्धान्तिक’ र केही चलनचल्तीका व्यवहारका आधारमा उल्लेख गरिएको छ ।

महिलावादको परिभाषा
महिलावाद भनेको राजनीतिक आर्थिक र सामाजिक रुपमा महिला तथा पुरुष बीच समानता हुनुपर्छ भन्ने सिद्धान्त हो । यो नै सबै महिलावादी सिद्धान्तको गाँठी कुरा हो। यही परिभाषाको कारण कहिले किहं यसलाई ‘मूल महिलावाद कोर फेमिनिजम्’ वा ‘मूल महिलावादी सिद्धान्त कोर फेमिनिस्ट थ्योरी’ समेत भन्ने गरिएको छ ।

अर्को परिभाषामा महिलावाद भनेको पुरुष- आयआर्जन तथा नीतिगत निर्णयका क्षेत्रमा हालीमुहाली गर्ने अधिकारी र महिला- विना ज्याला घरमा परिवारको भरण पोषण तथा स्याहार सुसारका सम्पूर्ण बोझ थेग्ने दासी जस्तो ठान्ने विश्वव्यापी रुपमा विद्यमान श्रम विभाजन प्रणालीलाई चुनौति दिने विचार हो ।

माथि उल्लेखित महिलावादको सिद्धान्तमा विश्वास गर्ने सबै महिलावादी हुन् । यस अर्थमा महिलावाद भनेको नै मानवतावाद हो ।

महिलावादको प्रकार
महिलावाद कति प्रकारका छन् यसको कुनै किटिएको वर्गीकरण पाउन कठिन छ । चलनचल्तीमा रहेका रुपका आधारमा यसलाई निम्नानुसार चर्चा गर्न सकिन्छः

१। अमाजोन महिलावादः यो ग्रीक परम्परा अनुरुपको कला र साहित्यमा उल्लेख गरिएको महिला खेलाडीको उपलव्धी र शारिरिक वनावटका महिला हिरोको छविमा केन्द्रीत छ । यो मूलत महिला-पुरुष वीच शारीरिक समतामा केन्द्रित छ र परम्परागत लैंगिक भूमिका महिलाको स्थान घर भित्र हो पुरुषको काम कमाउने हो को कारणले भइरहेको विभेदको विपक्षमा छ । महिलाहरु अवला असहाय कमजोर हैनन् उनीहरु पुरुष सरह नै शारीरिक रुपमा सक्षम छन् भन्नेमा यसको जोड रहन्छ। 

लैिगंक भिन्नताको कारण यो यो काम गर्ने भन्ने कसैले तोको छैन सबै काम महिला र पुरुषका लागि खुलला छ । शारीरिक रुपमा सक्षम महिला वा पुरुष जे भए पनि चाहे अनुरुपको काम गर्न पाउनु पर्छ।

२। सांस्कृतिक महिलावादः यसले महिला र पुरुष बीचको आधारभूत जैविक भिन्नतामा विश्वास गर्छ । र यही भिन्नताको कारणले महिलाको उच्च ‘स्वागत’ गरिनु पर्छ । महिलावाद को यो धाराले महिलाहरु जन्मदै दयासागर हुन्छन् र पुरुषभन्दा अति भद्र हुन्छन् भन्ने तर्क गर्दछ । व्यक्तित्वमा आधारित सिद्धान्त भएकोले ‘महिलालाई शासन गर्न दिने हो भने विश्वमा युद्ध नै हुन्न’ भन्ने यसको ठहर छ। ‘महिलाको तरीका सबैको लाई लाभदायि तरीका’ यसको नारा नै छ ।

यसले  सामाजिक मान्यतालाई ‘पुरुष मान्यता’ र ‘महिला मान्यता’ गरी दूई भागमा बाँडेको छ । पश्चिामा विश्व पुरुष मान्यता मेल भ्यालु आधारित रहेको यसको ठहर छ । पुरुष मान्यता भनेको एकलकाँटे इन्डीपेन्डेन्ट र तहगत हाइरार्की हुन्छ यसले प्रतिष्पर्धाबाट सबैलाई उछिनेर आºनो दवदवा कायम राख्छ ।

यसको विपरित महिला मान्यता फिमेल भ्यालु भनेको परस्पर आधारित सहयोगी सम्बन्ध समुदाय साझेदारी आनन्द पारस्परिक विश्वास र शान्ति हो । आम रुपमा साँस्कृतिक महिलावादीहरु अराजनीतिक हुन्छन् ।

३।पर्यावरणीय महिलावादः पर्यावरणीय महिलावादले महिलालाई पर्यावरणसंग जोड्छ । आधारभूत रुपमा यो महिलावाद ‘पितृसत्ता र पुरुषको हैकम महिला बालबालिका वातावरण र हरेक जिवात्माको लागि घातक हुन्छ’ भन्ने मान्यतामा अडेको हुन्छ ।

जसरी शक्तिमा रहेका पुरुषहरुले भूमिमाथि नियन्त्रण जमाई आºनो लाभ र प्रगतीको लागि भूमिको उपयोग गर्छन् त्यसै गरि शक्तिमा रहेका पुरुषहरुले महिलामाथि आºनो लाभ सफलता र आनन्दको लागि जंगली शोषण गर्छन् । त्यसैले यसले महिला र पृथ्वी दुवैलाई ध्वस्त पार्छ । 
 
महिलाहरु भने प्रकृतिसंगै रहने र बुभुने भएकोले यसको रक्षाकोलागि उनीहरुमा केन्द्रीय भूमिका हुनु पर्छ । 

४।फेमिनाजीः यो शव्दावली अमेरिकाको रुढीवादी टीभी÷रेडियो संाचालक रस लिम्बाहूले प्रचलनमा ल्याएका हुन् । उनले यो शव्द आपुनो साथी प्रोफेसर टम हाजलेटको खोज हो भनेका छन् । लिम्बाहूको अनुसार यो शव्दको अर्थ ‘महिलावाद विरोधि महिलावादी’हरु जो सकेसम्म ज्यादा गर्भपतनमा विश्वास गर्छन् । यसैले तिनीहरु हिटलर जस्तै ‘नाजी’ हुन् ।
 
५।व्यक्तिगत स्वच्छन्दतावादी लिबरटारियन महिलावादः यो स्वच्छन्दतावादी राजनीतिक विचारधारासंग मेल खाने प्रकार हो जसले सरकार-राज्य-सामाजिक नियम आदिको विरोध गर्छ । यसले स्वच्छन्द व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको वकालत गर्दछ र महिला माथिको कुनै पनि प्रकारको वन्देज नकार्छ । यसलाई पनि दुई भागमा वाड्न सकिन्छ-

उग्र र् याडिकल स्वच्छन्दतावादः यसका अनुसार महिलापन र प्रजनन कार्यले समाजमा योगदान गर्ने महिलाको क्षमतालाई सीमित गर्छ । तयसैले प्राकृतिक वा सामाजिक सबै नियमका विरुद्ध रहन पर्छ । महिला िलंगिय रुपमा ूतटस्थू हुनु आवस्यक छ । यहाँ सम्म की सन्तान उत्पादनको नियम पनि फेरिनु पर्छ । यसको तर्क छ- ‘कम समयमा बच्चा पाउन सकिन्छ भने १० महिना सम्म गर्भाधारण गरेर दुःख किन गर्ने’ ?

सांस्कृतिक स्वच्छन्दतावादः उग्र महिलावाद भन्दा साँस्कृतिक महिलावाद नाटकीय रुपमा भिन्न देखिन्छ । यसको दृष्टिकोणमा महिलापन पुरुषपन भन्दा असल कुरा हो । महिलामा निहित पुनर्उत्पादनको काम शक्तिको स्रोत हो । यो विचारका अनुसार िलंगियता वलात्कार दुरुपयोग अस्लिलता र महिला मातहत पर्नुका वीच गहिरो सम्बन्ध छ । तसर्थ यसको अन्त्य हुनुपर्छ ।

७।भौतिक सुविधा आधारित मेटेरियल महिलावादः महिलालाई मुक्त गर्न भौतिक अवस्थामा सुधार गरेर मात्र संभव छ भन्ने मान्यतामा १९ औं शताब्दीबाट यो आन्दोलन शुरु भएको हो । महिलाहरुलाई उनीहरले बहन गर्दै आएको  दोहोरो दायित्व वा वोझ भौतिक सुविधा दिएर मुक्त गर्न सकिन्छ । सिप-तालिम मार्फत आय आर्जन गराएर महिलालाई आत्मनिर्भर गराउने कतिपय सरकारी र गैरसरकारी संस्थाका कामहरुलाई यसै कोटीमा राख्न सकिन्छ ।

७। ‘नम्र’ मोडरेट महिलावादः यो धाराको महिलावाद मूलत युवा तथा प्रत्यक्ष विभेदको अनुभव नभएका महिलाहरुद्वारा प्रचारित गरिएको हो । उनीहरु ठान्छन्- प्रयास गरेमा महिला पुरुष वीच समानता आइ हाल्छ महिलावाद भन्ने विषय कै अन्त्य हुन्छ । उनीहरु महिलावाद भन्ने शब्द महिलालाई नै ‘अप्ठारो’मा पार्ने शव्द हो ।

८।लैंगिक जेण्डर महिलावादः यो धारा मूल रुपमा संयुक्त राज्य अमेरीकाको महिला संगठन- नेसनल अर्गनाइजेसन अफ ओमेनले प्रचारमा ल्याएको हो। यो सिद्धान्त महिला-पुरुष समानताको लागि महिलाहरुलाई विशेषाधिकार दिइनु पर्छ महिलावादमा पुरुषहरु कुनै ‘विषय’ बनाइनु हुंदैन मेन सुड नट वी आयन इसु इन फेमिनिजम भन्ने मान्यतामा आधारित छ ।
 
९। पप-महिलावादः यो महिलावाद आमरुपमा भनिने गरिएकै महिलावाद हो भनेर धेरै मानिसहरु झुकिन्छन्। यस्तो महिलावाद नकारात्मक एवं परम्परागत ‘पुरुषलाई घृणा गर्ने विचार’ हो । यसले हरेक सन्दर्भमा पुरुषलाई नकार्छ र महिलाको बढाइ-चडाइ प्रसंशा गर्छ ।

यदी यस्ता महिलावादी पनि विश्वमा छन् भने उनीहरुले नारा नै लगाउने छन्- ‘हे महान आमा ! तपाइले यी पुरुषहरुलाई किन जन्माउनु भयो ?’
 
१०। उग्र महिलावादः धेरै महिलावादी सिद्धान्त यो सिद्धान्तबाट विकसित भएको हो भन्न सकिन्छ । यो मूलत ‘स्त्रि िलंगिय’ पुर्वाग्रहमा आधारित छ र एक्लै महिला वा महिलाका समूहले आारवाहीबाट समानता प्राप्त गर्न सक्छन् भन्ने ठान्दछ । ‘महिला भएकै कारण किन ‘यो वा त्यो’ काम गर्नु पर्ने ’ र ‘पुरुष भएको कारण पुरुषले आपुूले राजेको काम गर्न पाउने ’ भन्ने प्रश्न यसले गर्छ ।  यसले पूजीवाद लाई सामाजिक उत्पीडनको बाटोमा तगारो ठान्दछ । सबै उग्र महिलावादीहरु यो समाजलाई नउल्टाए सम्म सोचेको लक्ष प्राप्त नहुने कुराम विश्वास राख्छन् ।
 
११। पृथकतावादी सेपर् याटिस्ट महिलावाद ः यो धरालाई यदा बदा गलत तरीकाले ‘समिलंगी’ महिलावादीको रुपमा पनि चित्रित गर्ने गरेको भेटिन्छ । तर त्यसो नभइ यिनीहरु पुरुषबाट महिलालाई अलग्याउनु पर्छ भन्ने मत राख्छन् । महिलाहरुले ूमहिलाका लागि मात्रू भनेर आयोजना गरेको कार्यक्रमलाई हेर्दै धेरैले लख काट्छन्- कतै यिनीहरु पनि ‘पृथकतावादी’ त भएन!
 
यो  धाराको गाँठी कुरा भनेकै आपुूलाई फरक सन्दर्भमा उभ्याउन महिलालाई पुरुषबाट अलग गर्न सक्नु हो । धेरै महिलावादीहरु पृथकतावादी नभएपनि व्यक्तित्व विकासको पहिलो खुट्किलोको रुपपा ‘यस्तो’ कदम आवस्यक ठान्छन् ।

महिलावादको प्रवृत्ति
माथि उल्लेखित विभिन्न ‘शाखा-प्रशाखा’मा विभक्त महिला महिलावादी आन्दोलनलाइ प्रवृत्तिका रुपमा मूलत तीन भागमा बाड्नु उपयुक्त हुन्छ । प्रत्यो प्रवृतिको पहिचान र त्यसको रणनीतिलाई निम्नानुसार चर्चा गर्न सकिन्छः

उग्र महिलावाद: यसले  पितृसत्तालाई मूल समस्या ठान्छ । यसको अर्थ हो- समस्या भनेको महिलामाथि पुरुष सत्ताको िसंगो प्रणाली! शासक सेना औद्योगिक- राजनीतिक र धार्मिक संस्थाहरु सबै पुरुषप्रधान छन् तिनीहरु समस्या हुन्। पुरुष ट्रेड यूनियन कर्मी र पुरुषको दवदवा भएको वामपार्टी सबै नै पितृसत्ताका अंग हुन् । हरेक पुरुषको आपुनो परिवारमा महिला र बालबालिका माथिको शासनद्वारा पितृसत्तात्मक प्रणालीमा वल पुर् याइएको छ ।

निष्कर्षः महिला एउटा वर्ग हो र पुरुष अर्को वर्ग ! र, रणनिित- महिलाको मात्रै अभियान तथा प्रदर्शनबाट महिला संस्कृति र स्थान बढाउन जोड दिने । – पुरुषद्वारा महिला विरुद्ध हुने िहंसा वलात्कार र अस्लिलताको विरुद्ध अभियान संचालन गरी महिला – पुरुष सम्बन्ध अन्त्य गर्न केन्द्रित हुने ।

समाजवादी महिलावाद: ‘छ्या- दरबारका महारानी कोमल र दुर्गम गाऊँकी दलित श्रमिक महिलालाई पनि कहीं एउटै वर्ग भन्न मिल्छ’ यसले उग्र महिलावादसंग यसरी असहमती जनाउंछ । महिला मुक्तिको समस्या पुरुषको हैकम र वर्गीय शोषणको अन्तरघुलन हो । त्यसैले हाम्रो लडाइ दुवै सित हुनुपर्छ ।
 
शक्ति र सम्पत्ति मुठीभर व्यक्तिको हातमा रहेसम्म र तिनीहरुको नाफाको लागि महिलाको आर्थिक र सामाजिक जीवन शासित रहेसम्म सही अर्थमा महिला मुक्ति असम्भव छ ।

जोड दिएको रणनिित: अन्य उत्पीडित समुदायसंग साजाल निर्माणमा जोड दिने । महिलावादी आन्दोलनको महत्व बुझाउन यस्ता संस्थामा रहेका प्रगतिशील पुरुषसंग स्थायी सम्वादमा संलग्न रहने । कसरी पार्टीहरु मुक्ति आन्दोलनका संगठनहरु निजी तथा पारिवारिक सम्बन्धमा लैंगीक उत्पीडन प्रतिविम्वित छ भन्ने बुझाउन प्रयत्नशील रहने । र यी सवैलाई महिलावादी आन्दोलनको पक्षपाती बनाउदै पितृसत्ता र पूँजिवाद विरुद्ध संयुक्त रुपमा लड्ने।

उदार महिलावाद: ‘यी महिलाहरु पनि अति नै गर्छन् ।’ यसरी उदारवादीहरु आपुनो असहमती जनाउंछन् ।  हाम्रो समस्या भनेको हामीमा रहेको पूर्वाग्रह हो । कुनै पनि व्यवस्थालाई सुधार्नु पर्छ उल्टाउन हुन्न ।

हामीलाई बराबर अधिकार भएको कानुन चाहिन्छ । महिलाको आत्मविश्वास बढाउन उनीहरुलाई बढी सकारात्मक भूमिका दिनु पर्छ । वास्तविक जीवनमा केही अर्थ नराख्ने घोषणा र प्रस्तावबाट समेत यिनीहरु दंगदास पर्छन् ।

रणनिित- सानो समूहमा महिला पक्षीय सुधारको लागि सरकारसंग लविङ गर्ने र नीति निर्णयकर्तालाई प्रभावित गर्न कि्रयाशील रहने ।

महिलावादी आन्दोलनको को चरण

‘… त्यसपछि त्यहाँ एउटा कालो लुगा लगाएको मानिसले भन्यो- ‘महिलालाई पुरुष सरह नै अधिकार दिन सकिन्न किनकी क्राइष्ट स्वयं महिला थिएनन् !’ त्यसो भए तिम्रो क्राइष्ट कहाँबाट आए तिम्रा क्राइष्ट कसरी जन्मिए त उसले भन्यो-’भगवान र महिला बाट।’ त्यसो भए उनको जन्ममा पुरुषको त भूमिका नै देखिएन त यदी पहिलो महिला र भगवानको एक्लो सन्तान क्राइष्ट यो विश्वलाई नै उल्टाउन सक्ने ताकतवर हुनसक्छन् भने यी महिलाहरु सबै मिलेर यो विश्वलाई सुल्टाउन पनि सक्छन् ! र अहिले यिनीहरु यसै गरौं भनि रहेका छन् उनीहरुलाई आपुनो काम गर्न िदंदा नै पुरुषको पनि हित होला !!!’

एक जना महिला आन्दोलनकारी सोजुर्नर ट्रुथ  ले सन् १८५१ मा अरकोन अहियोमा आयोजित महिला अधिवेशनमा दिएको यो भाषण अमेरिकाको काला तथा गोरा दुवै वर्णका महिला माथिको उत्पीडनको विरुद्धको अभियानमा चर्चित छ। विश्वमा महिला मुक्तिको अभियान कहले देखि शुरु भयो भन्नेमा तर्क वितर्क रहेतापनि युरोपेली जागरणको काल यस सन्दर्भमा चर्चा गरिने काल हो । १८ औ शताव्दीको मध्यमा राजा-महाराजाको ‘दैवी शक्ति’लाई चुनौति िदंएझै ूपुरुषको अधिकारू लाई चुनौति िदंदै यसको विकास भयो ।

यस क्रममा धेरै विचारक र आन्दोलनकारीहरु जन्मिए र महिला अधिकार तथा महिलावादको वारेमा बहस छेडे । ूमहिला र पुरुष एक अर्काका लागि बनेका हुन् तर तिनीहरुको पारस्परिक निर्भरता समान छैन । हामी तिनीहरु बिना बाँच्न सक्छौं भने तिनीहरु हामी बिना हामीभन्दा झन् राम्रैसँग बाच्न सक्छन् …। भन्ने प्रसिद्ध दार्शनिक रुसो देखि ‘महिलाको स्थान ओछ्यान भान्सा र चर्च हो । घरमा बस र सिपाहीं जन्माओ ।’ भन्ने नाजीवादी हिटलरको नकारात्मक टिप्पणी सम्म लाई यहाँ उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

कालखण्डको हिसावले पनि महिलावादी आन्दोलनलाई तीन भागमा चर्चा गर्ने गरिएको छ । पहिलो छाल प्राचीन काल देखि १९५० को अन्त्य सम्म दोस्रो छाल- १९६० पछिको आन्दोलन र तेस्रो छाल हालको युवाहरुद्वारा अगाडी बढाईएको लागि लिने गरिएको छ ।

महिलावाद र माक्स्रवाद
महिला पुरुष समानताको मामिलामा माक्स्रवादी अवधारणालाई टिप्पणी गर्दै एक जना विद्वानले एउटा लेख लेखे- द अनह्यापी म्यारिज अफ मा_िक्स्रजम एण्ड फेमिनिजम माक्स्रवाद र महिलावाद बीचको असमान मेल! यसैमा टेकेर माक्स्रवाद महिला पुरुष समानताको मामिलामा अनभिज्ञ छ भन्ने टिप्पणी ‘महिलावादी’ हरुले गरे । केही ‘विद्वान’हरुले त लैगिक मामिलामा ‘माक्स्रवाद’ अन्धो छ (मा_िक्स्रजम इज जेण्डर व्लाइन्ड) समेत भने ।

तर तथ्य तथा तर्क दुबैले यस्ता भनाईको पुष्टि गर्दैनन् । लैंगीक सवालमा माक्स्रले महिलालाई पुरुष सरह नै ठानेका छन् कुनै पनि अर्थमा विद्यमान श्रम विभाजन प्रणालीको जस्तो ‘महिलालाई पुरुषको मातहत’ ठानेका छैनन् । उनले ‘परिवारको उन्मुलन’ को घोषणा गर्नुको पछाडी पूँजीवादी समाजमा उनले ूलोग्ने मालिक जस्ता स्वास्नी दासी जस्ती र लोग्ने वुर्जुवा जस्ता र स्वास्नी सर्वहारा जस्ती रहेको निष्कर्ष निकाले । माक्स्रले घोषणा गरे- ‘महान परिवर्तनहरु महिलाहरुको संलग्नता बिना असंभव छ ।’

एउटा कुरा सत्य के हो भने माक्स्रले महिलाको नीजि पक्षमा बोलेनन् ‘सार्वजनिक’ पक्षमा मात्र बोले । कार्यघण्टा घटाई महिलालाई उत्पादन प्रकि्रयामा संलग्न गर्ने प्रस्तावको पछाडी १८-२० घण्टा काम गर्ने पुरुषको कामको समय घटाई महिलालाई त्यस ठाउंमा स्थापित गरी पुरुष सरह उनीहरुलाई विकास गर्नु नै थियो । तर यसको अर्थ पुरुषहरुको बचेको समय महिलालाई घरको काममा दलेर आपुूले ‘मोज’ गर्ने भन्ने होईन बरु महिलाले गर्दै आएको घरायसी काममा सहयोग पुर् याउनु हो । अहिले कतिपय महिला माक्स्रवादीहरु यही आधारमा घरभित्रको कामलाई सामाजिकीकरण गर्ने अभियानमा छन् ।

एंगेल्सले त ‘परिवार निजी सम्पत्ति र राज्यको उत्पत्ति’ नामक ग्रन्थ नै लेखि महिला-पुरुष समानता तथा महिला उत्पीडनको विरुद्ध ऐतिहासिक घोषणा गरे । उनले भने-

‘आधुनिक व्यक्तिगत परिवारको विकाससंगै घरभित्रको व्यवस्थाले सामाजिक चरित्र गुमायो । यो निजीसेवा हुन गयो र श्रीमती पहिलो घरेलु नोकर भइन् र सामाजिक उत्पादनको कामबाट गलहत्याइन् ।’

एंगेल्सले आज भन्दा ७००० वर्ष भन्दा अगाडि देखिको समाजको विकासक्रमको व्याख्या गरे र कसरी प्राचीन कालमा युद्धरत पक्षले महिलालाई ुवस्तु सरह दुरुपयोग गरे भन्ने चर्चा गरे । एंगेल्सले लेखे-

‘मूल्यवान वस्त जमिन र सन्धिसंग महिला साट्ने विक्री गर्ने वा दुई तिरको महिला साटासाट गरियो । युद्ध सरदारबीचको गठबन्धन बलियो पार्न विहेलाई माध्यम बनाइयो । शासक वर्गको लोग्नेले आपुनी श्रीमतीलाई अरु दासी सरह पाल्यो र जीवन पर्यन्त उनको शरीरमाथि कब्जा जमायो ।’

यसरी हामी ठोकुवाका साथ भन्न सक्छौं अहँ माक्स्रवाद लैिगंक रुपमा अन्धो छैन वरु आजभोली भन्ने गरिएको ‘महिलावाद’ भन्न्दा कुनै अर्थमा पनि पछि छैन । 

महिलावाद र जनताको वहुदलीय जनवाद
मलाइ कतिपय महिला कमरेड तथा आन्दोलकारीहरुले भन्नु भयो- कमरेड के हामीले माग गरेको महिला-पुरुष समानताको विषय जनताको बहुदलीय जनवाद विपरित छ के हामी अव माक्स्रवादी नभएर ‘महिलावादी’ भयौं ?

महिला आन्दोलनकारीहरुको यो प्रश्नमा म स्वीडिस वामपार्टीको निम्न निष्कर्षलाई उल्लेख गर्न उपयुक्त ठान्छु-

• हाम्रो लक्ष्य भनेको मानवजातिलाई हरेक प्रकारको शोषण वर्गीय र उत्पीडन लैंगिक बाट मुक्त गर्नु हो । यो लक्ष्य हासिल गर्न पूँजीवादी वर्गीय समाजको अन्त्य गरेर मात्रै पुग्दैन पितृसत्ता समेत को उन्मुलन हुनु पर्छ ।
• ‘महिलावादी’ हुनुको अर्थ हो पितृसत्ताको अस्तित्व स्वीकार्नु । पितृसत्ता पूँजीवादी समाजको सह-उत्पादन होइन यो हरेक समाजमा स्वतन्त्र रुपले चल्दै आएको छ । ‘पुरुष- प्रधान महिला- मातहत’को मान्यतामा यसले समाजलाई तहगत बनाएको छ।  सामूहिक रुपमा महिलामाथि उत्पीडन थोपर्न पुरुषलाई अधिकार दिएको छ । प्रत्येक सामाजिक वर्गमा महिला- पुरुषको मातहत हुन पुगेका छन् ।
• पूँजीवाद आर्थिक शोषण को विरुद्ध एक भएर लड्न श्रमजीवी पुरुष र श्रमजीवी महिलालाई एक हुनबाट पितृसत्ताले रोक्छ । पुरुष प्रधान सामाजिक सन्दर्भमा मानवीय आवश्यकता र अधिकार व्याख्या गरिनाले महिलाले गर्ने ‘उस्तै’ मागलाई पनि आपुनो विपक्षमा गरिएको पुरुषले ठानिदिन्छन्।
• पूँजीवादले पुनरउत्पादनको माध्यमद्वारा वर्गीय समाजलाई कायम राखे झैं पितृसत्ताले पनि पुरुष प्रधान समाजलाई निरन्तर जारी राख्छ । घर-परिवार-समाज-राष्ट्रमा यही प्रकृतिको शक्ति संरचना कायम रहन जान्छ ।

त्यसैले माथि परिभाषामा उल्लेखित महिलावादको सिद्धान्तमा विश्वास गर्ने सबै महिलावादी हुन् । चाहे तिनिहरु पुरुष हुन् वा महिला । 

जनताको बहुदलीय जनवादमा महिला समानता र उत्पीडनको विरुद्ध निम्नानुसारको नीति उललेख गरिएको छ-

1. महिलाहरुमाथि भइरहेको सबै प्रकारको शोषण उत्पीडनहरु अपहरण वेचविखन देहव्यापार तथा सामाजिक कुप्रचारको अन्त्य गर्ने
2. पैत्रिक सम्पत्तिमा छोरा-छोरीको समान हक कायम गर्ने समान कामको समान ज्याला लागू गर्ने
3. राष्ट्रिय र सामाजिक जीवनका सबै क्षेत्रहरुमा महिला-पुरुष बीच पूर्ण समानता कायम गर्ने
4. राजनीतिक आर्थिक सामाजिक जीवनका हरेक क्षेत्रमा महिलाहरुको सकि्रय सहभागिता बढाउँदै लगिने
5. महिलाहरुमा रहेको अज्ञानता पछौटेपन हटाउन विशेष कार्यक्रम चलाउने ।

हाम्रो समाजमा सबै तहमा निर्णयक शक्ति पुरुषको हातमा छ । निश्चय नै केही महिलाहरु पनि त्यत्तिकै शक्तिशाली स्थानमा छन् तर महिला एउटा समुहको रुपमा अधिकार र शक्तिबाट टाढै छन् । नयाँ नेपाललाई हामीले सहि अर्थमा ‘लोकतान्त्रिक’ नेपाल बनाउनको लागि यस्ताृ ढाँचाको शक्ति संरचना भत्किनै पर्छ ।

यस क्रममा हामी एउटा खतराबाट वच्नु जरुरी छ- ‘महिलाको लागि समान अवसर!’ केही गरी ‘समान अवसर’ भन्ने विषय ‘लैगिक रुपमा तटस्थ’ भनेर व्याख्या गरिएमा त्यो प्रत्युत्पादक बन्न पनि सक्छ। समान अवसरको अर्थ हुन्छ-महिला पुरुष दुवैमा रोजगारी वित्तिय स्वतन्त्रता परिवार र काममा समान रुपले काम गर्ने अवसर राजनीति र शक्तिमा दुवैलाई उचीत अधिकार !  कानुनी हिसावले यो व्याख्यामा खोट लगाउने ठाँउ नभेटिएला तर विद्यमान शक्ति संरचनामा रहेको ‘पुरुषको हक-स्वभाविक महिलाको- अपवाद’ नमान्ने हो भने ‘समान अवसर दिने’ राजनीति धरापमा पर्छ र त्यो केवल नारामा सििमत हुन पुग्छ। 

उदाहरणको लागि घोषणाको रुपमा वितेको १ वर्षमा नेपाली महिलाहरुले दक्षिण एशिया मानै अतुलनीय उपलव्धी हासिल गरेका छन् । तर मूख्य चुनौती त्यसलाई कसरी व्यवहारमा लागू गर्ने भन्ने ज्यूँ का त्यूँ रहेको छ ।

जबजको महिला नीति ूसामाजवादी महिलावादूले उठाएको प्रश्नसंग मिल्दो देखिन्छ । त्यसैले यसो पनि भन्न सकिन्छ हाम्रो समस्या ‘नीतिको अभाव’ नभएर ‘व्यवहारमा त्यसको कार्यान्वयन’ हो । हाम्रो महिला मुक्तिको आन्दोलन ‘पृथकतावादी’ हुनै सक्दैन । वर्गीय मुक्तिको लागि माक्स्रवादलाई हतियार मानेझैं सामाजिक उत्पीडनको विरुद्ध ‘उत्पीडितहरुको सिद्धान्त’ लाई सबै भन्दा नविन ‘हतियार’ मान्ने गरिएको छ। यो सिद्धान्त अनुरुप उत्पीडितहरु स्वतन्त्र हुन पहिले आपुनो मानसपटलबाट उत्पीडकको छाँयाँ हटाउनु जरुरी हुन्छ । यो काम ‘उत्पीडित समूह’ उत्पीडकहरुसंगै रहेर उनहिरुले कसरी अन्याय गरिरहेका छन् भन्ने बुझाउन सक्नु पर्छ । महिला उत्पीडनको सन्दर्भमा महिलालाई समूहको रुपमा उत्पीडित र पुरुषलाई समूहको रुपमा पीडक मान्ने हो भने पनि महिला मुक्तिको आन्दोलन दुवैले साथ साथ अघि बढाउनु पर्छ । त्यसैले लैंगिक समानताको पक्षपाती हरेक महिला र पुरुषले आफुलाई महिलावादीको रुपमा प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्दछ ।  

के हुनै हुन्न? 

• नेतृत्व- आलंकारिक;  शैली -नोकरशाही; विभाग- गहनारुपी ;
• व्यवहार- झम्टने; ससम्वाद- प्रतिकि्रयात्मक; भाषा- दोषरोपण गर्ने;
• सहभागिता- उपस्थिति जनाउने मात्र;  काम- वेवास्ता गर्ने;  दायित्व- पन्छाउने;
• शसक्तिकरण- सेमिनारमा भाग लिने; सहयोग- लाद्ने
• कार्यक्रममा उपस्थित सहभागिलाई स्त्रि िलंग र पुिलंग छुट्याउने
• ड्डिसंगो संख्यालाई गन्ति गर्ने र ३ ले भाग गरी आएको भागफलको आधारमा बहस गर्ने
• वक्ताको बोलिमा परम्परागत रुपमा लेगिक असचेत शव्द टिपी बहस गर्ने
• आफरमेटिभ प्रस्तावको सट्टा दोषरोपण गर्ने भाषामा कमिटी र संयन्त्रको थाप्लोमा आपुनो उपस्थिति खोज्ने
• सल्लाह बहस अनतरकि्रया माफृत सहपाठीहरुमा रहेको ‘पितृसत्ता’लाई पारजित गर्नुको सट्टा औपचारिक माचमा उछित्तो काटी साचो मान्ने आमाको कुरा मामालाई लगाएर समस्या हल गर्न खोज्ने

यसो गर्नका लागि हामी “४ ‘स’ को नीति” अपनाउन सक्छौं । जसलाई यसरी उल्लेख गर्न सकिन्छ-

1. स – सिद्धान्त- पहिचान गरौं
2. स – संगठन- बलियो बनाऔं
3. स – संघर्ष- दृढतापूर्वक गरौं
4. स – समानता- प्राप्त गरिछाडौं ।

केही स्पष्ट गर्नुपर्ने विषय

1. सहभागिता के हो, यसलाई के ले राकेको छ? त्यसैगरी प्रतिनिििधत्व के हो समावेसी के हो?
2. हाम्रो सन्दर्भमा पहुंच र नियन्त्रण भनेको के हो ?
3. सशक्तिकरण भनेको के हो?
4. श्रमजीवी महिलाका समस्या र आम महिला सम्बन्धि विषयमा भेद गर्नु पर्छ की पर्देन?
5. कार्यशैली कस्तो हुनुपर्छ (वेवास्ता हैन प्रतिकार गरौं- सहने होइन प्रतिकि्रयात्मक बनौ)

(अखिल नेपाल महिला संघले ०६४ जेठ ६ गते प्रशिक्षण  कार्यक्रमा आयोजना गरेको थियो। यो लेख त्यो कार्यक्रम प्रस्तुत गरिएको यो लेख र जिफन्ट-केन्द्रीय महिला मजदुर विभागद्वारा २०६४ बैशाख २९ गते सदस्य संघका नवनिर्वाचित महिला नेताहरुलाई आयोजना गरेको नेतृत्व तालिममा दिइएको उद्घाटन-मन्तव्यमा आधारित छ ।)

‘म कुनैपनि रंगको कपडाको पुजक होइन । तथापी म रातो झण्डा मन पराउँछु । र म लगायत अरु समाजवादीहरुका लागि यो जे कुराको प्रतीक बनेको छ त्यसलाई मन पराउँछु । मेरो अध्ययनकक्षमा रातो झण्डा झुयिडएकै छ र यदी म सक्दो हुँ त खुसीका साथ यही झण्डा बोकेर ‘टाइम्स’को कार्यालय अगाडि सबै रिपोर्टस्र् र फोटोग्राफरले देख्ने गरी मार्च गर्ने थिएँ ।’

अग्निशिखाले यो उद्धरण सुनाउँदै भन्नु भयो यो अंकको श्रमिक खवरमा हेलेन किलरको बारेमा लेखे के होला मैले सोधे हेलेन किलर को हुन्?  ‘हेलन किलर तिनै हुन्- जसले आँखा नदेख्ने भएता पनि श्रमजीवी आन्दोलनलाई कलमको माध्यमबाट बल पुर् याएकी थिईन्!’

यो स्टाइलबाट शुरु भएका लेखहरु भने दृष्टि प्रतिपक्ष एक्काइसौं शताव्दी बुधवार नवयुग आदि … अखवार र म्यागेजिनमा धेरै पटक हामीले पढेका थियौं । अग्निशिखाको लेखनीको परिचय नै बनेको यस्ता बान्की वाक्यप्रति लोभिदै जिफन्टमा काम गर्ने हामीहरुले उहाँलाई औपचारिक रुपमा श्रमिक खवर टिम सामेल गरायौं ।

श्रमिक खवरसंग अग्निशिखाको तीन प्रकारको परिचय छ । उहाँको औपचारिक प्रवेश विशेष सहयोगीको रुपमा भयो । यो २०५८ मंसीर कुरा हो उहाँलाई श्रमिक खवरका अतिरिक्त जिफन्टका अन्य प्रकाशनहरुको पनि भाषा सम्पादनको जिम्मेवारी दिइयो । त्यस वखत हामीले उहांलाई विशेष सहयोगीको दर्जा दिएका थियौं भने २०६० सालको भदौबाट सम्पादन समूहको सदस्य । २०६३ सालको भदौ पछि म यो पकाशनको प्रधान सम्पादक बाट विदा भएं र फेरी उहाको भूमिका विशेष सहयोगी कै रुपमा रहन पुग्नु भयो ।

२०६० सालको बैशाखमा सम्पन्न जिफन्टको चौथो महाधिवेशनबाट म महासचिव पदबाट विदा भएँ । केन्द्रीय योजना आयोगको प्रमुख रहने गरी उपाध्यक्षको रुपमा काम गर्न थाले । महासंघको विधानमै यो आयोगका सदस्यहरु विभिन्न विधाका विज्ञ रहने व्यवस्था गरियो । अर्थशास्त्र राजनीति श्रम सम्बन्ध र सामाजिक साँस्कृतिक जस्ता विषयका विज्ञहरुलाई यसमा संलग्न गर्ने महासंघले निर्णय गर्यो । र मैले अग्नि जी लाई श्रम-साहित्य-संस्कृतिको विषय विज्ञको हैसियतमा आयोगको सदस्य बन्न आग्रह गर्ने प्रस्ताव गरें । मेरो जानकारीमा उहाँ सामान्यतः मनले नखाएको कुनै पनि पदमा रहन राजी हुनु हुन्नथ्यो । मलाई हिचकिचाहट के थियो भने- अग्निले ‘नाई’ भनेमा के गर्ने तर मेरो आशंक विपरित मेरो प्रस्तावलाई स्वीकार्दै उहाँले भन्नु भयो- तपाई रहनु भएको आयोगमा रहदा मलाई सिक्न पाईन्छ भन्ने लाग्छ ।

उहाले जिफन्टबाट के कति सिक्नु भयो त्यो हामीले कहिल्यै छलफल गरेनौ, तर जिफन्टले भने अग्निशिखाबाट महत्वपूर्ण योगदान हासिल गर्यो । श्रम संसारका १२ बर्षहरु आजको श्रम एजेण्डा विकल्पको खोजी जस्ता जिफन्टका दजैनौं गहकिला प्रकाशनमा अग्निशिखाको योगदान रह्यो । एउटा प्रकाशन-’टे्रड यूनियन र सामाजिक रुपान्तरणका विषय’ जसको प्रारम्भिक सम्पादन उहाँले गरिसक्नु भएकोछ संभवत प्रकाशन हुन बाकी जिफन्टको प्रकाशन हो ।

मिति ठ्याक्कै याद रहेन । उहाँ सम्पादक रहनु भएको विचार प्रधान मासिक ूएक्काइसौं शताव्दीूको सम्पादकबाट हटिसक्नु भएको थियो । शुरुका दिनमा म पनि कतै न कतैबाट एक्काइसौं शताव्दीसंग जोडिएको थिएँ । मलाई आपुूपनि त्यसको साचालक सदस्य हुँ कि जस्तो अझै लागेको छ । त्यो म्यागेजिनको आवरण साजसज्जा र कलाको सन्दर्भमा एम्ज माउसका महेन्द्र जीलाई त्यही हैसियतमा म सुझाव दिने गर्थें । तर पछि एक्काइसौं शताव्दी कता लाग्यो किन त्यसले साप्ताहिक जस्तो अर्कै पहिचान बनाउन पुग्यो म आफैलाई पनि हेक्का रहेन । म त्यसमा छदै थिइन की या म त्यहाबाट हटाईएँ आजसम्म मैले कसैलाई साधेको पनि छैन र सरोकारवाला साथीहरुले भन्दा पनि भन्नु भएन । यद्यपी यसमा मेरो कुनै गुनासो थिएन र छैन पनि ।

तर मेरो बुझाईमा अग्नि जी एक्काइसौं शताव्दी पछिल्लो पहिचानप्रति खुश हुनुहुन्थेन । आपुनो शालिन स्वभाव अनुरुप उहाँ त्यसबाट चुपचाप अलग्गिनु भएको होकी भन्ने मेरो बुझाई छ । मलाई लाग्छ त्यो समय तिर छोरीको उच्च शिक्षाको लागि उहा खर्चको जोहो गर्दै हुनुहुन्थ्यो । तर पनि पार्टीका पुर्णकालिनले पाउने न्यून रकममा उहां नेकपा एमालेको केन्द्रीय प्रचार विभागमा सचिव हुनपुग्नु भएको थियो । उहाँ अतिरिक्ति आय पनि हुन सक्ने लेखकीय कामको गर्न इच्छुक हुनुहुन्छ भन्ने मैले सुनेको थिएं ।

त्यती ने खेर म अन्तराष्ट्रिय श्रम संगठनको ‘ट्रेड यूनियन र वालश्रम’ नामक आठ भोल्युमको प्रशिक्षण सामगि्रको नेपाली भाषामा उल्था गर्ने विज्ञको खोजमा थिएं । क। प्रदिप नेपालले सोध्नु भयो पैसा कति छ मैले भने सायद एक पेज उल्थाको 70/80 रुपैया जति पर्ला भएको दिने हो । र उहाँले सुझाउनु भयो- अग्निलाई भन्नुस् न उहाँ कामको खाजिमा हुनुहुन्छ । मैले सोधे- उहाँको अंग्रेजीमा दख्खल कस्तो छ क। प्रदिपले भन्नु भयो जान्नु हुन्छ कस्तो छ त तपाई आफै परख गर्नुहोस् ।

अग्निशिखासंगको मेरो परिचय हाम्रा पार्टीका अन्य कतिपय नेताहरुको भन्दा धेरै नयाँ हो । यो हुनुका कारण पनि थिए- उहाँ साहित्यकार हुनुहुन्थ्यो म थिइन । उहाँ पत्रकार हुनुहुन्थ्यो- म थिइन । मेरो कार्यक्षेत्र नीजि क्षेत्रका श्रमिकहरुको वीचमा थियो भुगोलमा थिएन । त्यसमा पनि खास पहिचान भएका पार्टी कार्यकर्तालाई खटन पटन गर्ने तहको म कुनै शिखर नेता पनि थिईन । धेरै घुलमिल भइनसकेको कारणले पनि म मा उहालाई काम अह्राउन केही हिचकिचाहट थियो । तरपनि उहाँसंगको मेरो मित्रता अरु कुनै नेताको भन्दा बढी थियो । यसैले उहाँसंग प्रस्ताव गर्न मलाई बल पनि मिलि रहेको थियो । मैले उहांलाई कामका लागि अनुरोध गरें । यसरी शुरु भयो हामी वीच विजनेस लाईक सम्बन्ध । र हामीलाई नजिक्याउने विषय बन्न पुग्यो श्रम र हामी दुबैको पारस्पारिक आवस्यकता।

कमरेड अग्निशिखाका केही बानी अनौठा पनि रहेछन्- जे उल्था गर्ने हो त्यो सामागि्र मूल अंग्रेजी सामगि्र ‘जस्तै र जत्रै’ कागजमा सफा ढंगले हातले लेख्ने । अरुलाई प्रायः ‘कम्युटरमै काम गर्नोस् न’ भन्ने मेरो मुखमा उहांको सफा ह्याण्डराईटले बुझो नै लगाई दिएको थियो। मुढ चले तुरुन्त काम फत्ते गर्ने मुढ नचलेसम्म प्रायः कामको गति अघि बढाउंदै नबढाउने । एकपटक क। उमेश उपाध्यायले आपुनो कविता संग्रहको पाण्डुलिपि सुझावको लागि अध्ययन गर्न दिनु भएको रहेछ । झण्डै १३ महिनापछि मात्र त्यो काम उहांले सक्नु भएछ त्यस अघि ‘सक्दिन पनि नभनेको र फिर्ता पनि नगरेको’ कारणलॆ उमेश जीमा अलिक चिडचिडाहट भएको मैले लख काटेको छु ।

तर हामी दुईवीच भने वास्तव मै सिक्ने सिकाउने क्रम शुरु हुनपुग्यो । विहान सबेरै जिफन्टमा भेटेपछि कृष्ण भाइको पसलमा १/१ कप चिया पिउने उहाँ कहिले चिनी हालेको त कहिले नहालेको पिउनु हुन्थ्यो । मलाइ भन्दा थप उहांलाई १ खिल्ली चुरोट पनि चाहिन्थ्यो खाने पिउने मामिलामा अलि हेलचत्रुाई गर्नुहुन्थ्यो सायद । चियाको क्रममा हामी विषयको पोका अनौपचारिक रुपमै फुकाउंथ्यौ अग्नि जी घत परेका विषयमा ‘अं हगि’ भन्दै हास्नु हुन्थ्यो । वास्तवमा उहाँको अंगे्रजी मैले अपेक्षा गरे भन्दा धेरै राम्रो रहेछ । तरपनि कतिपय श्रम क्षेत्रका शव्दको उल्था अनर्थ लाग्ने हुन्थे म त्यसको संशोधन गर्थें । कतिपय विम्व र मिथकहरुबारे म उतिसारो भेउ पाउंदिन थ्एिं उहा सप्रमाण मलाई यो भनेको यही हो भनेर प्रस्टाउनुहुन्थ्यो । जस्तो की श्रम क्षेत्रमा कार्थथलोलाई अंगे्रजी शव्द सप बाट चिनाइन्छ – ओपन सप क्लोज्ड सप यूनियन सप एजेन्सी सप आदि । र त्यहाको यूनियन नेतालाई ‘सप स्टिवार्ड’ भनिन्छ । नेपालमा भने ‘सप’ भन्दा प्रतिष्ठान वा कार्थथलो र ‘सप स्टिवार्ड’ भन्दा स्थानीय यूनियनका अध्यक्ष वा प्रमुख भन्ने बुझिन्छ । एकपटक उहाले ुसपुलाइ पसल र ‘सप स्टीवार्ड’लाई पसले सेवक उल्था गर्नु भएछ । यस्ता धेरैशव्द छन् जसको उल्था पनि यस्तै ढपमा हुनगएछन् । हामी अनसवाद भनेको कला हो सिधा शव्द रुपान्तरण होइन भन्ने निस्कर्ष निकाल्थ्यौ। । र अंग्रेजीमा लेखिएका विष नेपाली सन्दर्भमा के अर्थ लाग्छ भन्ने ठहर गरेर मात्र अनुवाद गर्नुपर्नेमा सहमत थियौं ।

तर हाम्रो यो मित्रताको एउटा नकारात्मक पक्ष पनि रहन गयो । खास गरी श्रम सम्बन्धि विषयमा उल्था गर्दा अग्नि जी कताकता म माथि निर्भर हुन थाल्नु भयो । उहाँ भन्नु हुन्थ्यो- श्रम सम्बन्धि अंग्रेजी-नेपाली र नेपाली -नेपाली शव्द कोष बनाऔं यो त विसालक्षेत्र पो रहेछ । एकचोटी आइएलओले पहिलको कामको पर्फेक्टनेस हेरेर १६ वटा भोल्युम भएको अर्को शिक्षण सामगि्र अनुवाद गर्ने करार उहांसंग गर्यो । करारमा सही गर्नु अघि मलाई सोध्नुभयो- के गरौं मैले गर्नुस् राम्रो हुन्छ भने । तर उहाँले ‘मेरो उल्थाको सम्पादकको रुपमा जाँचकी तपाई हुने सर्तमा मात्र यो काम लिएको हुं’ भन्नु भयो ।

स्वाभिमान अग्निशिखको खास परिचय हो । एकपटक एउटा गैससको प्रकाशनको भाषा सम्पादन गर्ने काममा मैले उहाँलाई प्रोत्साहित गरे । काम सकिएपछि पारिश्रमिक माग्न उहा जानु भएनछ र त्यो गैससका कर्मचारीले उहांलाई डाकेनछन् । कुरैकुरामा मैले सोधें साथीहरुले पैसा दिए उहांले भन्नुभयो मलाई माग्न मन लाग्दैन । आपुनो पसिनाको मोल माग्न के को अप्ठारो मैले प्रतिवाद गरें उहांले भन्नु भयो त्यो संस्था जिफन्ट हैन र त्यहाका मानिस तपाइ जस्ता पनि हैनन् । मलाई नै अप्ठारो महसुस भयो । त्यो संस्थाका प्रमुख सज्जन थिए त्यसैले एकै फोनमा ओहो यो त गल्ती भयो भनेर रकम पठाई दिए ।

अग्निशिखा अति संवेदनशील नाम पनि हो ।

एकचोटी हामीहरु सामाजवादी अध्ययन समूह साचालनका लागि राजनीतिक शिक्षामाला प्रकाशन गर्ने धुनमा थियौं । म र उमेश जीले मिलेर ूविकल्पमा समाजवादू भन्ने पुस्तक लेखि सकेका थियौं । त्यसको सहायक प्रकाशनको रुपमा विश्वभरीका सिद्धान्तकार र चर्चित व्यक्तित्वहरुको संक्षीप्त परिचय छाप्ने योजनामा थियौं । मैले इन्टरनेटबाट दर्शनशास्त्र समाजशास्त्र अर्थशास्त्र राजनीतिशास्त्रका विद्वानहरुको बारेमा झण्डै २०० पेज जति अंग्रेजी भाषाको सामागि्र जम्मा गरेको थिएं । ‘प्रोफेसर डट कम र मार्किसस्ट डट  ओआरजी’ लाइ मैले आधार बनाएको थिएं । ज-जस्को तस्वीर नेटमा छ ती ती विद्वानलाई प्राथमिकता पनि दिएको थिएं । अग्नि जी ले सहित्य र दर्शनका व्यक्तिहरुको केही नाम जम्मा पार्नुभएको थियो । पछि उपलव्ध सामागि्र पढ्ने प्रशोधन गर्ने र एउटै स्टाइलमा लेख्ने योजना बन्यो । लेखकीय अधिकार सहित अन्तिम लेखनको जिम्मेवारी अग्निशिखालाई दिइयो । उहांले तयार गर्नु भएको प्रकाशनको नाम राखियो ‘समयका सारथीहरु’मेरो विचारमा संक्षीप्त जानकारीको लागि यो उम्दा प्रकाशन हो ।

यसलाई प्रचारमा लाने योजना अनुरुप केही छापा माध्यममा पुस्तक पठाईयो । पुस्तक परिचय लेख्ने क्रममा एउटा पत्रकारले ‘आवरणमा लेखकको नाम नलेखि जिफन्ट प्रकाशनमात्र उल्लेख गरिएकोुमा ‘श्रमिकको संगठनले श्रम गर्ने माथि शोषण गर्यो…’ जस्ता टिप्पणी लेखेछ । उसको दलिल थियो यति मिहेनत गर्ने लेखकको नाम गाताको बाहिर किन लेखिएन ।

हरेक संगठनको आ आपुनो स्टाइल सिट हुन्छ । कलर लोगो लेखक र पेज स्पेस कसरी प्रस्तुत गर्ने आ-आपुनै शैली निस्चित गरिएको हुन्छ । जिफन्टका हरेक प्रकाशनको भित्रि कभरमा मात्र लेखकको नाम उल्लेख गरिन्छ आवरणमा प्रकाशनको नाम र व्याक कभरमा प्रकाशक र प्रकाशनको हाइलाइट । संगठनको स्टाइल सीट नबुभुने त्यो लद्दु पत्रकारले ठोकी दियो -जिफन्टले आपुनै केन्द्रीय योजना आयोगका सदस्य अग्निशिखालाई शोषण गर्यो । अग्नि जीले त्यो प्रकाशन भएको भोली पल्टै अप्ठारो मान्दै मसंग भेट्नु भो र स्पष्टिकरण दिएको शैलीमा भन्नु भयो- ‘हेर्नोस्न् विष्णु कमरेड हाम्रा पत्रकारहरु कतिसम्म कुरा नबुभुने प्रचारै होस् भनेर किताव दिएँं अनर्थ हुने गरी टिप्पणी छापियो ।’

मानौं त्यो उहांले नै लेखाउनु भयो भन्ने मैले ठाने की मैले यस्ता कुरालाई वास्ता नगर्नोस् तपाईले भनेको हैन क्यारे भनेर टारें ।

तर असोज ७ गते विहान सबेरै मैले जिउ नै सिताङ्ग हुने फोन समाचार कमरेड प्रदीप नेपालबाट पाएं । ‘अग्नि जानु भो कमरेड ।’ कहां कसरी अब के गर्ने जस्ता आकस्मिक प्रश्न मैले क। प्रदिपलाई सोधें । त्यसको केही समयपछि विष्णु रिजालको मेसेज आयो- ूआवोर विलव्ड अग्नि दाई इज नो मोर ।ू यो सन्देश मैले जति साथीहरुलाई सुनाएं सबै हतप्रभ । मैले अघिल्लो दिनको साँझ सम्झे- असोज ६ गते महिला ट्रेड यूनियनकर्मीहरुको अन्तराष्ट्रिय सम्मेलनका सहभागीको सम्मानमा हामीले होटल सोल्टीमा एउटा रिसेप्सन आयोजना गरेका थियौं । अग्नि जी पनि आमन्त्रित हुनुहुन्थ्यो । त्यो दिन आकस्मिक उपत्यका बन्द ले उहां आउन  सक्नु भएन । मेरो अन्तिम पर्खाई र कुराकानी भएको दिन त्यही दिन हो । बन्दका कारणले आपुू आउन नसकेको उहांले सूचना गर्नु भएको थियो । मुटुको समस्या रहेछ मेरो मनमा तर्कना आयो- ‘अलि अलि पिउने बानी भएको मानिस… यदी हिजो हाम्रो कार्यक्रममा आएर फर्किएपछि यो दुर्घटना भएको भए नमज्जा हुने थियो होला की अन्तिम भोज खाएर विदावादी भएको याद सुखद हुन्थ्यो होला। ‘

सायद अग्नि जीले नै क्वाइन गरेको एउटा नेपाली वाक्य जुन जननेता मदन को निधनमा लेखिएको थियो म अहिले सम्झिरहेछु-’मान्छे मर्दा परिवार टुहुरो हुन्छ परिवारले वरखी वार्छ राजनेताको निधनमा राष्ट्र टुहुरो हुन्छ- इतिहासले बरखी वार्छ ।’

अग्निशिखाको निधनमा जिफन्टले मात्रै हैन समग्र श्रमजीवी वर्गीय आन्दोलनले अकस्मात एक जना आडिलो कमरेड गुमाएको छ । आज मलाई किन किन यो वाक्य अग्निशिखाको नाममा पनि समर्पण गरुँ गरुँ जस्तो लागिरहेछ ।

20 years back on 20th July (1989) we launched GEFONT as the first trade union confederation. I was then, the founding Secretary General. We marked 20th founding anniversary this year amidst a grand ceremony. As the President, I made a closing remark. Following is the full text:

Republicanism, which we used to talk as a long-term dream, has become a reality
“It was a rainy day in July 20 years ago. In the face of extreme oppression of the then autocratic regime, we had gathered in a secret location in Lagan, quietly and taking every care to protect us from the evil eyes of the reactionary State, to declare the start of a coordinating mechanism of trade unions in Nepal. To respond to the pressing need in this respect, we have established GEFONT.” A decade ago, our immediate past President Comrade Mukunda had thus remembered the day of July, the 20th of July, while commemorating the 10th anniversary of GEFONT. Today, we have gathered to commemorate its 20th anniversary, hence, in a way, to remember the historic day.

Between then and now the gist of the problems facing us remains the same, so is the set of our demands. The time has, however, taken a new turn. Autocratic monarchy has become history now, and republicanism, which we used to talk as a long-term dream, has become a reality.

Our consciousness and related agenda of transformation has come to the fore both in complementary as well as in contradictory ways.

The traditional notions of ‘class struggle’ and ’social transformation’ have become a cliché. We are now faced with dilemmatic questions in terms of priorities. Is “social oppression” primary or “class exploitation”? Is it “identity” or “equality”? 
 
We can see remarkable changes in the span of 20 years
In the language of statistics as well, we can see remarkable changes in the span of 20 years.

• The percentage of people below the poverty line has declined from 45 to 31 percent.
• The middle class has expanded.
• Twenty years back there were 65 workers per 100 in gainful employment, now the number of such workers has risen to 70. 
• Every year, as the result of the review in minimum wages, we have been getting an increased wage. Twenty years back, an average monthly wage was NPR 931, today it is NPR 4682. On average, there has been an annual increase of 1.34 percent in actual wages. 
• Twenty years back Nepal’s productive workforce was 6.6 million, and only 0.76 percent of the workforce was organised. Today, the number of the workforce has increased to 11.4 million. And the rate of organised workforce is 9.96.

At the time of our establishment, we had said the following as the way to address the problem facing us:

“This Confederation has been formed as a coordinating mechanism in order to build an integrated movement by unifying workers engaged in various labour sectors and creating an environment in which one would cooperate the other.”

Unity: Precondition for the transformation of our society
We kept moving ahead despite malicious criticisms. Then, there was a certain group to see our work as “mysterious”. We also have such groups today to deny us and downplay our achievements.

We have not been deterred by all this. Instead, in the changed context, on reflecting on our slogans and demands, we have reached this conclusion: unity is a must for transformation. It is the unity amongst unions, amongst political parties, and between unions and political parties that has become a precondition for the transformation of our society.

There is no possibility of transformation without trade unions. The limited political reform of 1980, the political change of 1990 and the possibility of structural change that we have had after 2006 have all been possible because of the working class. Their quantitative participation in all processes leading to these political epochs resulted in the quality of change that we have come across. It is given that without the participation of the working class an equitable society cannot be established. And the working class cannot exert their decisive influence unless they work to expand the diameter of their constituent classes and cooperating forces.

The two decades; both extremely challenging and rewarding
Some may feel that the time has passed for nothing. But we claim the two decades of Nepal’s trade union movement have been both extremely challenging and rewarding. The pamphlet in your hand – ‘Twenty Years in Transformation’ – is a witness to this challenging journey that GEFONT has travelled.

A decade ago, we were preparing to organise agricultural workers. We had just been able to influence amendment to the act and fix a wage. Until then, wages were paid mostly in kind and there was not a standard rate. Dr Prabin Sinha, you had then said, chairing a session: “We have unorganised sector, in addition to the rural sector. I would like to call your attention to their organising. New alternatives of capacity building, such as through technology-based information and cooperatives, should be explored.”

I would like to thank Dr. Sinha, who has been supporting our campaign continuously, on behalf of the GEFONT family. Dr Sinha, in our family today are 27 affiliates, and majority of them are from rural and urban informal sectors. An urban informal sector union council and a non-agricultural informal sector union council have also been formed to coordinate the work in these sectors.

Some remarkable aachievments achieved by our concious efforts
At a time when some were asking the working class to boycott education and were exploding schools/colleges and killing and abducting teachers/professors, we were encouraging the workers, engaged in whatever cheap and lowly work available, to participate in a feasible educational programme available around, whether literacy, informal or formal. Some 2,500 of our worker colleagues become literate through informal education and more than 500 colleagues got their children graduated from school-level education.

Through us, some 1000 children are getting school education in more than 12 districts now.

Through the micro health insurance scheme of “All for one and one for all”, hundreds of us and our families have got health services. Another hundreds benefited through regular health campaigns.

Through the transportation workers’ welfare fund, established and operated in our active initiative, hundreds of workers have benefited in times of transportation accident and difficulty.

Aren’t these achievements? Shouldn’t we be proud of these, comrades?

Lucky to experience two centuries
We have reason to feel lucky to experience two centuries: the 20th and 21st centuries. But I am wordless in joy to see the veterans in the podium who have experienced numerous ups and downs, summers and winters, and typhoons and tsunamis of the past century. These are the veterans who laid the foundation of the trade union movement. Comrade Raghunath, Comrade Ramdash, you are not just individuals, but are representatives of the hundreds, whose names I have heard, and a history in itself. The whole GEFONT family is grateful to you for accepting our invitation. Through you, we would like to pay our respects to all the veterans and elders of that time.

Comrade Pradip Nepal is with us now. He is a well-known and well established political leader. He is also a character of the May Day Pamphlet Incident of 1976, a day that marks a milestone in Nepal’s trade union movement. He is one of the senior party leaders to design the establishment of GEFONT. I would like to pay our sincere respects to Comrade Nepal for accepting our invitation to be here with us today. Comrades, your contributions will not hide under the heap of history.

Let me pay tribute to our predecessors
Today, we have remembered Comrade Bam Bahadur Khadka. How can we forget the movement they led to give our shattering trade union movement a new lease of life in the period of transition before the formation of Nepal Independent Workers Union (NIWU). We remembered Comrade JB Rai and Kamal Lama who gave sweat and tear to found the base of GEFONT, which has today passed the journey of two decades through NIWU. We paid tributes to our founding member Comrade Nuru Wanxu Sherpa, who passed away, while climbing Mount Dhawalagiri, immediately after the establishment of GEFONT.

I would like to sincerely acknowledge the presence of the family members of the deceased comrades. Thank you for accepting our invitation to be here with us today. Our heartfelt sympathies are with you for all the difficulties you have been facing.

Our heartfelt thanks to Comrade Bam Bahadur Lama, Comrade Nripendra Maskey and Comrade Nawa Raj Gautam for accepting to be here with us today. You have had the experience of both the former and later trade union movements of Nepal. For us, you are the representatives of all those who struggled for the establishment of NIWU, which is known as the second edition of Nepal’s trade union movement.

Let me thank all of you who lend valuable solidarity to us
ILO has been a close partner in all our campaigns. On this occasion of 20th anniversary, I would like to offer our thanks to ILO through our friend Shengjie- Li. Our thanks are also due to  ITUC, GUFs, FES, 3F, FNV, SASK, LO-FTF/TCO, solidarity centre and all other solidariy support organisations and agencies for their continuous solidarity and support to us. 

Comrade Ishwar Pokhrel is connected to GEFONT for as long as its life. From the then CPN (ML) to current General Secretary of CPN (UML), he is with us and with our campaign. We would like to offer our thanks to the moving speech you delivered just a while ago. And, we expect, as usual, your continued support in the days to come to consolidate the integrated union movement in Nepal.

Chairperson of Constituent Assembly Rt. Honourable Subash Chandra Nembang has long been supporting us as a special personality. On behalf of the organisers of this event, I would like to offer our heartfelt thanks to you, sir, for accepting our request to grace today’s event as the chief guest. Your presence has been inspirational.

My thanks are due also to trade union colleagues from the Joint Trade Union Coordination Centre, leaders of entrepreneurial organisations, other guests, media-persons and fellow colleagues. We are thankful for your presence and encouragement.

Finally, with us today are our founders. We have Prakash Nepali with us, who allowed us to use his house to establish and operate the federation in those terrifying days. We have with us former as well as immediate past presidents, and former members and office bearers of the National Executive Committee. On behalf of the National Executive Committee, I would like to offer sincere thanks to you all. And, before you, I would like to commit that I would leave no stone unturned to continue the campaign you have initiated.

Thank you!

Bishnu Rimal
President
20th July 2009

(Closing remarks by the President on 20th Anniversary of GEFONT)

हाम्रा चेतना र आपसमा जेलिएको रुपान्तरणको अजेन्डा सतहमा कतै वोधगम्य रुपमा त कतै अन्तरविरोधी रुपमा प्रकट भएको छ । परम्परागत रुपमा भन्ने गरिएको वर्गसंघर्ष र सामाजिक रुपान्तरणको अघिल्तीर “सामाजिक उत्पीडन” प्रमुख की “वर्गीय शोषण” या भनौ “पहिचान” प्रमुख की “समानता” भन्ने यक्ष प्रश्न खडा हुन पुगेको छ ।

“त्यो साउने झरीको दिन, तत्कालिन तानाशाही व्यवस्थाको कठोर दमन वीच विरालोको चालमा काठमाडौं लगनको गोप्य स्थानमा … प्रतिकि्रयावादी सत्ताको चोर आँखालाई छल्दै हामी जम्मा भयौं र घोषणा गर्यौ- अव नेपालमा ट्रेड यूनियनहरुको समन्वयकारी संयन्त्रको सूत्रपात भएको छ । वर्षैंदेखि खट्किरहेको अभाव पूर्ती गर्न हामीले जिफन्ट बनाएका छौं । …”आज भन्दा १० वर्ष अघि दशौं वार्षिकोत्सव समारोहलाई सम्बोधन गर्दै निवर्तमान अध्यक्ष कमरेड मुकुन्दले आज भन्दा २० वर्ष अघिको त्यो दिन अर्थात जुलाई २० लाई स्मरणगर्नु भएको थियो । आज हामीहरु फेरी त्यसै गरी आपुनो वार्षिकोत्सव मनाएका छौं।

२० वर्ष पहिले र अहिले हाम्रा समस्या र मागको सार उस्तै रहेतापनि समयले कोल्टे फेरेको छ । निरङ्कुश राजतन्त्र ईतिहास बनेको छ र सुदूर सपना ठानिएको गणतन्त्र सम्भव भएको छ ।

हाम्रा चेतना र आपसमा जेलिएको रुपान्तरणको अजेन्डा सतहमा कतै वोधगम्य रुपमा त कतै अन्तरविरोधी रुपमा प्रकट भएको छ ।

परम्परागत रुपमा भन्ने गरिएको वर्गसंघर्ष र सामाजिक रुपान्तरणको अघिल्तीर “सामाजिक उत्पीडन” प्रमुख की “वर्गीय शोषण” या भनौ “पहिचान” प्रमुख की “समानता” भन्ने यक्ष प्रश्न खडा हुन पुगेको छ ।

• अङ्कको भाषा वोल्ने हो भने २० वर्ष अघि र पछिको हाम्रो समाजमा पनि राम्रै वदलाव आएको देखिन्छ ।
• गरिवीको रेखा मुन्तिर रहेको जनसंख्या ४५ प्रतिशतबाट ३१ प्रतिशतमा झरेको छ ।
  मध्यमवर्गको विस्तार भएको छ ।
• फलदायी रोगजारी पाउने श्रमिकको संख्या २० वर्ष अघि सयमा ६५ जना थिए भने अहिले सयमा ७० जना छन् ।
• प्रत्येक वर्ष न्यूनतम ज्यालामा पुनरावलोकनको नाममा हामीले पारिश्रमिक वृद्धि गर्दै आएका छौ। आज भन्दा २० वर्ष अघि औसत मासिक ज्याला रु। ९३१ थियो भने अहिले ४६८२ हुन पुगेको छ । यसैलाई हिसाव गर्दा वास्तविक ज्यालामा वृद्धि सालैपिच्छे १।३४ प्रतिशतको दरले हुँदै आएको छ ।
• २० वर्ष पहिले नेपालको श्रमशक्ति ६६ लाख थियो त्यसको ०।७६ प्रतिशतमात्र त्यतिखेर संगठित थिए । अहिले त्यो संख्या १ करोड १४ लाख पुगेको छ । र संगठित दर ९।९६ प्रतिशत पुगेकेा छ ।

स्थापनाको समयमा हामीले समस्या समाधानको लागि भनेका थियौं-”… सबै क्षेत्रका मजदुर बीचको कामलाई एकतावद्ध ढंगले अघि बढाउन विभिन्न व्यवसाय तथा क्षेत्रका मजदुर संगठनहरुले एक अर्कालाई सहयोग पुर् याउन समग्रतामा एकतावद्ध आन्दोलनको निर्माण गर्न सकियोस् भन्ने उद्देश्यले समन्वयकारी भूमिका निभाउन नै यो महासंघको गठन गरिएको हो ।”

थुप्रै पुर्वाग्रही टिप्पणीका वावजुद हामी अघि बढी रह्यौ । एउटा समूह त्यतिखेर पनि थियो जसले हाम्रो कामलाई ‘रहस्यात्मक’ ठान्थ्यो । आज पनि हाम्रो मिहनेत र उपलव्धीमाथि आक्षेप लगाउने र ओठ लोप्य्राउनेहरु छँदैछन् ।

तथापी परिवर्तित परिस्थितिमा हामीले आपुना नारा मागलाई पुनसुत्रीकरण गर् यौ र निस्कर्ष निकाल्यौं-रुपान्तररणको लागि एकता आवस्यक छ। यूनियन यूनियन वीच एकता दलहरु वीच एकता यूनियन र दलहरु वीच एकता हाम्रो समाजको रुपान्तरणको पूर्वसर्त बन्न पुगेको छ ।

विना ट्रेड यूनियन रुपान्तरण संभव हुन्न भन्ने हाम्रो निस्कर्ष छ । ०३६ सालको सीमित राजनीतिक सुधार ०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तन ०६३ सालको आन्दोलनपछि देखिएको आमूल परिवर्तनको संभावनालाई हामीले उदाहरण को रुपमा लिएका छौ । यी आन्दोलनहरुमा श्रमजीवी वर्गको संलग्नताको मात्राले परिवर्तनको गुणमा फरक पारेको हामीले ठानेका छौं । तसर्थ श्रमिक वर्गको सहभागिता भएन भने समतामूलक समाज निर्माण हुनै सक्दैन । श्रमजीवी वर्गले सहयोगी वर्गहरुको दायरालाई नफैलाएसम्म अपेक्षित मात्रामा आपुनो वर्चश्व स्थापित गर्नैसक्दैन ।

कतिलाई लाग्न सक्छ समय त ख्याल ख्याल मै पो वितेछ । तर हाम्रो दावी छ नेपाली ट्रेड यूनियन आन्दोलनको वितेको दुई दशक उपलव्धी सहित चुनौतीपूर्ण समयको बहादुरीका साथ सामना गर्दै गुजि्रयो । तपाईहरु वीच वितरित रुपान्तरणमा दुई दशक नामक पाम्ल्फेटले जिफन्ट स्थापना पछिका प्रत्येक साल हामीद्वारा गरिएका भएका कामहरुको साछी बकेको छ ।

दश वर्ष अघि हामी कृषि श्रमिकहरुलाई संगठित गर्ने तरखर गर्दै थियौ । भरखरै ऐनमा संशोधन गराउन र ज्याला तोक्न सफल भएका थियौं । जतिवेला ज्याला नगदमा हैन जि_िन्समा दिइन्थ्यो त्यती वेला कृषि मजदुरहरुको न्यूनतम ज्याला घोषणा गराउन सफल भएका थियौं । डा। प्रविण सिन्हा तपाइले एउटा सेसनको अध्यक्षता गर्दै भन्नु भएको थियो- “हामीसंग ग्रामिण क्षेत्र बाहेक पनि असंगठित क्षेत्र छ । तिनिहरुको संगठन निर्माणको लागि तपाइहरुको ध्यानकर्षण गराउन चाहन्छु । प्रविधि आधारित सूचना बाट क्षमता वृद्धि गर्ने र सहकारी जस्ता नयाँ विकल्पको खोजी गर्नु पर्छ।”

हाम्रो अभियानलाई निरन्तर सहयोग गर्दै आउनु भएका हाम्रा मित्र डा। प्रविण सिन्हालाई जिफन्ट परिवारको तर्फबाट धन्यवाद ज्ञापन गर्ने अनुमती चाहन्छु । डा। प्रविण आज हाम्रो परिवारमा २७ आवद्धसंघहरु छन्- तिनिहरु मध्ये ठूलो संख्या ग्रामिण र शहरी अनौपचारिक क्षेत्र कै छ । यो क्षेत्रको कामलाई व्यवस्थित गर्न शहरी र गैरकृषि गरी २ वटा यूनियन परिषद गठन समेत गरिएको छ ।

जतिखेर हाम्रै समाजका कोही शिक्षा बहिस्कारमा श्रमजीवीहरुलाई उत्प्रेरित गर्दे थिए र विद्यालय/कलेजहरुमा विस्फोट गराउँर्दै थिए! कोही शिक्षक/प्राध्यापकहरुको निर्मम हत्या गर्दै थिए वेपत्ता पार्दै थिए- हामी लेखाई पढाईको अवसर नपाएर ूसस्तो र जस्तोू पनि काम गर्न बाध्य श्रमिकहरुलाई आपुूलाई जस्तेामा पायक पर्छ-साक्षरता अनौपचारिक शिक्षा वा औपचारिक शिक्षा, त्यतै संलग्न हुन उत्प्रेरित गरिरेहका थियौं । संख्या नै गन्ने हो भने पनि झन्डै २५०० विपन्न हाम्रा श्रमिकहरुले अनौपचारिक शिक्षा मार्फत अक्षरको ज्योती हासिल गर्नु भएछ! ५०० भन्दा बढी हाम्रा साथीका बालबालिकाले विद्यालय शिक्षा प्राप्त गरेछन् ! हाम्रो माध्यमबाट झण्डै १ हजार बालबालिका अहिले पनि देशका १२ भन्दा बढी जिल्लाका विभिन्न विद्यालयमा शिक्षा प्राप्त गरिहेका छन् ।

“सबै मिली एकलाई- एक एक मिली सबैलाई” भन्ने विश्वव्यापी नारामा स्थापित लघु स्वास्थ्य वीमाको माध्यमबाट सयौंको संख्यामा हामी र हाम्रा परिवारले स्वास्थ्य सेवा पाएछन् । नियमित आयोजना गरिने स्वाथ्य शीवीरबाट कैयौं श्रमजीवी जनताहरु लाभान्वित भएछन्! हाम्रो सचेत पहलमा स्थापित र कि्रयाशील यातायात मजदुर कोषको माध्यमबाट सयौं कै संख्यामा यातायात मजदुरहरुको सवारी दुर्घटना र विपत्तिमा राहत तथा भलाई भएको छ ।

के यो उपलव्धी होइन? यसमा हामीले गर्व गर्नु पर्ने होइन र कमरेडहरु?!

हामी आपुूलाई २०औ र २१ औ गरी दुई शताव्दीको अनुभव गर्न पाउने भाग्यमानी ठान्छौं। तर म यो माचमा उपस्थित ुभेट्रानहरुलाई आपुूसंगै पाउँदा नतमस्तक छु जसले हामी भन्दा अघिल्लो शताव्दीको घाम-पानी आँधी-बेहरी र गर्मी ठन्डी सबै झेल्नु भयो । हाम्रो देशमा ट्रेड यूनियन आन्दोलनको जग हाल्नु भयो । कमरेड रघुनाथ, कमरेड रामदास! तपाईहरु व्यक्तिमात्रै होईन मैले जानेको सुनेको सयौं नामहरुको प्रतिनिधिपात्र हुनुहुन्छ !हाम्रो सम्म्ाान स्वीकार गरी दिनु भएकोमा जिफन्ट तथा त्यसमा आवद्ध लाखौं सदस्यको तर्फबाट तपाईहरु मार्फत त्यो समयका सबै अग्रजहरुप्रति आभार व्यक्त गर्दछु।

आज हामीसंग कमरेड प्रदिप नेपाल हुनुहुन्छ । राजनीतिक नेताको रुपमा उहाँ हाम्रो देशको स्थापित तथा परिचित नाम हो । नेपालको ट्रेड यूनियन आन्न्दोलनमा महत्वपूर्ण स्थान राख्ने ०३२ सालको मे दिवस पर्चा काण्डको उहाँ एक पात्र हो । जिफन्ट स्थापनाको योजनाकार पार्टी नेताहरुमध्ये उहाँ प्रमुख व्यक्ति हुनुहुन्छ । उहाँलाई हाम्रो आमन्त्रण स्वीकार गरी आज यहाँ उपस्थित हुनु भएकोमा हार्दिक आभार व्यक्त गर्दछु । कमरेडहरु ! तपाईहरुकॊ योगदान ईतिहासको थुप्रोमा पुरिने छैन ।

आज हामीले कमरेड बमबहादुर खड्कालाई सम्झियौं । क्षतिग्रस्त हुन पुगेको हाम्रो देश ट्रेड यूनियन आन्दोलनलाई फेरी जीवन दिन नेस्वमयू बन्नु अघिको संक्रमणकालमा उहाँहरुले गर्नु भएको संघर्षलाई हामी कसरी भुल्न सक्छौं ? नेस्वमयू हुँदै जिफन्टको रुपमा २ दशक पार गरेको हाम्रो यो यूनियन आन्दोलनको जगलाई आपुनो पसिनाले सििाचत गर्नुहुने कमरेड जे वी राई तथा कमल लामालाई आज हामीले सम्झियौं । जिफन्ट स्थापनाको लगत्तै धवलागिरी आरोहणको क्रममा वित्नु हुने हाम्रा संस्थापक सदस्य कमरेड नुरु बाङ्छु शेर्पालाई आज हामीले स्मरण गर् यौ ।

हाम्रो आमन्त्रण स्वीकार गरी आजको कार्यक्रममा मरोणोपरान्तको सम्मान ग्रहणकोलागि समय दिनुहुने उहाँहरुका परिवारका सदस्यलाई आधार व्यक्त गर्ने अनुमती चाहन्छु । उहाँहरुको निधनबाट तपाइहरुको परिवारमा सिर्जित रिक्तताप्रति हामी गहरो सहानुभूती प्रकट गर्दछौं ।

नेपालको अघिल्लो र पछिल्लो सबै ट्रेड यूनियन आन्दोलनको अनुभव बोक्नु हुने कमरेड बमबहादुर लामा कमरेड नृपेन्द्र मास्के र कमरेड नवराज गौतम ७३ढटण्स तपाईहरुलाई नेपाली ट्रेड यूनियन आन्दोलनको दोस्रो संस्करणको रुपमा परिचित नेपाल स्वतन्त्र मजदुर यूनियन स्थापनामा भूमिका खेल्नु हुने सबै आन्दोलनकारीहरुको प्रतिनिधिका रुपमा हामीले लिएका छौं । सम्मान ग्रहण गरिदिनु भयो र हाम्रो आमन्त्रण स्वीकार गरिदिनु भयो । यहाँहरुलाई हार्दिक धन्यवाद ।

आईएलओ हाम्रो अभियानमा सदैव सहयोगी रह्यो । २० औं वार्षिकोत्सबको उपलक्ष्यमा म मित्र सेाजी लि मार्फत अन्तराष्ट्रिय श्रम संगठनलाई धन्यवाद ज्ञापन गर्दछु । हाम्रो आन्दोलनमा सदैव ऐक्यवद्धता जनाउने एफइएस जियुएफ सास्क एलओ-एफटिएफ/टिसिओ लगायत सबै सोलिडारिटी संस्थाहरुलाई धन्यवाद ज्ञापन गर्दछु ।

कमरेड ईश्वर पोखरेल जिफन्टसंग २ दशकदेखि नै जोडिएको नाम हो । तत्कालिन नेकपा माले देखि हाल एमाले महासचिवको हैसियतमा पनि कमरेड महासचिव हाम्रो अभियानसंग जोडिनु भएको छ । हामी कमरेडको आजको सारगर्भित मन्तव्यप्रति धन्यवाद ज्ञापन गर्दछौ । र भावी दिनमा एकतावद्ध यूनियन आन्दोन सुदृढ गर्न निरन्तर सहयोगको अपेक्षा गर्दछौं ।

हाम्रो धेरै कार्यक्रममा संविधानसभाका अध्यक्ष सम्माननीय सुवासचन्द्र नेम्वा¨ले विशिष्ट व्यक्तित्वको रुपमा साथ िदंदै आउनुभएको छ । आजको समारोहको प्रमुख आतिथ्य स्वीकार गरि हामीलाई उत्साह प्रदान गर्नु भएकोमा म आयोजकको तर्फबाट हार्दिक धन्यवाद ज्ञापन गर्दछु ।

आजको समारोहमा हाम्रो आमन्त्र स्वीकार गर्नुहने संयुक्त ट्रेड यूनियन समन्वय केन्द्रका सहकर्मीहरु व्यवसायिहरुको संगठनका नेताहरु अन्य अतिथि सहयोगी तथा पत्रकार मित्रहरुलाई म आयोजकको तर्फबाट धन्यवाद ज्ञापन गर्दछु ।

अन्त्यमा आज हामीसंग हाम्रा संस्थापकहरु हुनुहुन्छ । त्यो कहाली लाग्दो समयमा महासंघ स्थापना जस्तो जोखिमपूर्ण कामको लागि आपुनो घर उपलव्ध गराउनु हुने कमरेड प्रकास नेपाली हुनुहुन्छ । पूर्व तथा निवर्तमान अध्यक्ष ज्यूहरु हुनुहुन्छ । राष्ट्रिय कमिटीका पूर्व पदाधिकारी तथा सदस्यहरु हुनुहुन्छ ।

यहाँहरु सबैलाई राष्ट्रिय कमिटीको तर्फबाट धन्यवाद ज्ञापन गर्दछु । र यहाँहरुले शुरु गर्नुभएको अभियानलाई कुनै कसर बाँकी नराखी निरन्तरता दिने प्रतिवद्धता पुनः प्रकट गर्दछु ।

धन्यवाद!!

विष्णु रिमाल
अध्यक्ष

२०६६ साउन ५ (जुलाई २० २००९)

(विसौं वार्षिकोत्सव समारोहमा अध्यक्षको समापन मन्तव्य)

हाम्रो समाज तहगतमात्र छैन वर्गीय रुपमा विभाजित छ । श्रमजीवी वर्गको प्रतिनिधिमूलक संस्थाहरु दल- दलमा विभाजित छन् । त्यस्तै दल-दलमा फसेका पूँजी लगानीकर्ताको अर्को वर्ग छ । हाम्रो संविधान सभालाई िसंहावलोकन गर्यौं मात्र भने पनि यो दृष्य तपाई हाम्रो सामू छर्लंग हुन्छ । यस्तो अवस्थामा श्रमको संसारमा यी दुई पक्षको टकरावमा सिर्जना हुने द्वन्द्वलाई मध्यस्थता कसले गर्ला?

सम्माननीय अध्यक्ष ज्यू
१।सर्वप्रथम समितिले समयसीमा भित्रै प्रतिवेदनको प्रारम्भिक मस्यौदा तयार पारेकोमा अध्यक्ष ज्यू मार्फत िस¨ाे समितिलाई धन्यवाद ज्ञापन गर्दछु । प्रतिवेदनले समेटेका असल पक्षहरुको समर्थन गर्दै मलाई लागेका र परिमार्जन गर्नु पर्ने विषयको वारेमा सङ्क्षिप्त टिप्पणी गर्ने अनुमति चाहन्छु।

२।यो मस्यौदा प्रतिवेदनले ूसंवैधानिक आयोग किन र के का लागि तिनिहरुको संख्या कति हुनुपर्ने र त्यो किनू जस्ता विषयमा छलफलको माग गरेको छ । मेरो आ७३टज्ञद्धद्धण्सनो बुझाईमा राज्यले तय गरेको हरेक कामका लागि संवैधानिक अ¨ आवस्यक पर्देन । ूसल्लाह दिनेू र ूप्रवद्र्धनात्मक कामू पनि संवैधानिक अ¨हरुले गर्ने होइन । तसर्थ आमरुपमा कार्यकारीणीको प्रभावबाट बाहिर रहेर गर्नै पर्ने काम सम्पादन गर्न७३डडण्द्धस राज्यको आधारभूत र आवस्यक कामलाई नियमन गर्न७३डडण्द्धस स्वायत्त र स्वतन्त्र निकायले गर्नै पर्ने स्थायी प्रकृतिको काम सम्पादन गर्न यस्ता अ¨हरुको सिर्जना गरिन्छ।

३।तर यो कसीमा सरसर्ती हेर्दा प्रस्तुत प्रतिवेदन खरो देखिदैन । यसले आपुूलाई ूकसैलाई पनि नचिढाउने- नविच्काउनेू मान्यतामा उभ्याएको जस्तो देखिन्छ जुन उपयुक्त होइन।

४। हालसम्म बनेका कतिपय आयोगहरु राज्य र सरकारलाई सल्लाह दिन आयोगका कार्यक्षेत्र भित्र पर्ने विषयवस्तु, समुदाय;क्षेत्रलाई मूलप्रवाहिकरण गर्न त्यसले समेटेका समूह;समुदायलाई शसक्तिकरण गर्न सन्धि;अभिसन्धिहरु अनुमोदन गर्न र सम्बन्धित अन्तरराष्ट्रिय निकायमा अनुगमनको प्रतिवेदन पेश गर्न बनेका देखिन्छन् । यो समितिले प्रस्तावित गरेको आयोगहरुको काम कर्तव्य र अधिकार पनि ूसल्लाह दिने वक्तव्य जारी गर्नेू तहको नै देखिन्छ । ूके हामीलाई यस्ता आयोगहरुको आवस्यकता छ त?

यसले बहसलाई प्रसस्त ठाँऊ दिएको छ ।

५।प्रतिवेदनले हाल रहेका ५ वटा आयोगहरु- अख्तिार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग लेखा परिक्षण आयोग लोकसेवा आयोग निर्वाचन आयोग र राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगको अतिरिक्त अन्य ६ आयोगहरु महिला/दलित/आदिवासी/जनजाति; अपाता भएका व्यक्ति अल्पसंख्यक एवं सिमान्तकृत समुदाय, मधेसी र मुस्लिम आयोगको समेत प्रस्ताव गरेको छ । प्रस्तावित आयोगहरुको आवस्यकता किन पर्यो र यसलाई छुट्टाछुट्टै किन बनाउनु पर्यो ठोस आधार देखिदैन । यसका अतिरिक्त थप अरु आयोगहरु किन हुने वा नहुने ७३ढटण्स तिनिहरुले संवैधानिक आयोग को हैसियत किन पाउनु पर्ने भन्नेमा पनि ठोस आधारहरु भेटिन्न । विगतमा महालेखा र अख्तियार/ लोकसेवा र अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगका वीचमा अधिकार ओभरल्याप भएको मात्रै नभई अन्तरविरोधि पनि रहेको तथ्यलाई मस्यौदाले सच्याएको देखिदैन । महालेखाले दोष्ी करार गरेकालाई अख्तियारले वे वास्ता गर्ने अख्तियारले कारवाहि सिफारिस गरकालाई लोकसेवाको स्विकृत वेगर कारवाही गर्न नहुने७३डडण्द्धस मानवअधिकारले दोषि ठहर गरि कारवाहीलाई सुझाव दिएकाहरुलाई कार्यकारिणीले वेवास्ता गरी कार्वाबाट बचाउने समस्या रहँदै आएको तथ्यप्रति हामी वेखवर छौं जस्तो मलाई लाग्दैन । गंगालाल हृदयरोग केन्द्रको श्रम विवादमा अधिकार क्षेत्र बाहिर गएर अख्तियारले हस्तक्षेप समेत गरेको घटना हाम्रो वीच रहको छ ।

अध्यक्ष महोदय
६।संवैधानिक आयोगका सन्दर्भमा हाम्रा वीच २ प्रकारका ुअतिुहरु रहेका छन्- पहिलो आयोगका आयुक्तहरुको मर्यादा र सुविधा मन्त्री-राज्यमन्त्रीसरह हुनेहुँदा धेरै आयोग बनेमा नदेखिने ूमन्त्रीूहरुको ताँती लाग्छ तसर्थ आयोगहरु जसरी भए पनि थोरै बन्नु पर्छ । दोस्रो पाखा पारिएका वा उपेक्षित समुदाय र समूहको ूपहिचानूलाई मूल प्रवाहिकरण गर्न छुट्टा-छुट्टै आयोग बनाउनै पर्छ ।

७।मलाई लाग्छ हामीहरु यी दुवै अतिबाट मुक्त हुनुपर्छ । राजनीतिक नियुक्तिका लागि आयोग वनाउने वा खर्च जोगाउन सीमित आयोग बनाउने दुवै तर्क व्यवहारिक छैनन् । आयोगहरु यस्ता बनुन्् जहाँ अधिकार र दायित्वको स्पष्ट सिमाङ्कन होस् एकअर्का वीचको अधिकार नखप्टियोस्। ुक्रस-किट¨ु विषयहरु एकै ठाँउबाट समेटिने गरी आयोगहरु बनुन् । हाम्रा आयोगहरुमा िसं्गो नेपालको चित्र देखियोस् ! यसको अर्थ हो आयोगहरुले समावेशी स्वरुप धारण गरोस् !

८।यस सन्दर्भमा ल्याटिन अमेरिकाका प्रसिद्ध शिक्षाविद् विचारक पाउलो प्रुेरीलाई उदृत गर्ने अनुमति चाहन्छु । पाउलो भन्छन्- समाजमा रहेका पिडक पक्ष र पिडित पक्ष एकै थलोमा नरहेसम्म पिडितको मन-मस्तिष्कबाट त्रासको छायाँ हट्दैन । जबसम्म मानिसको मनबाट त्रास हट्दैन सहि अर्थमा मानिस स्वतन्त्र हुँदैन । पिडा दिनेले पिडितसंग क्षमायाचना गर्न सक्नुपर्छ संझौताको लागि हात अघि बढाउन पर्छ ।

९।यो इतिहास प्रमाणित विचार हो । यसैको कसीमा प्रस्तावित आयोगहरु मध्ये मिल्दा र क्रसकिट क्षेत्रभित्रका आयोगहरुलाई एकै ठाँउमा राखिनु पर्छ । राष्ट्रिय मानवअधिकार आयोगले सबै नागरिकको मौलिक मानवअधिकारको लागि नियमन तथा सरकारलाई निर्देशित गर्ने निकायको रुपमा काम गर्ने हो भने यो आयोगलाई दलित आदिवासी/जनजाति मधेसी अल्पसंख्यक तथा सिमान्तकृत समुदाय आदिलाई संलग्न गरी किन नबाउने किन मानवअधिकार आयोगका बाहिर थप यस्ता अयोगहरु बनाउने महिला आयोग लैंगिक समानताको लागि आवस्यक हो भने यसलाई महिला आयोगको सट्टा जेण्डर आयोगको रुपमा किन विकसित नगर्ने के लैंगिक समानताको समस्या महिलाको मात्रै विषय हो वा भनौं सबै आयोगहरुमा कम्तिमा १ तिहाई महिला अनिवार्य गरिन्छ भने छुट्टै महिला आयोगको आवस्यकता नै किन पर्छ मेरो विचारमा यस प्रकृतिको पृथक-पृथक आयोग जरुरी छैन । तसर्थ एकआपसमा खप्टिने क्षेत्र भएका र क्रसकिटंग/ विषय मिल्दा सबै क्षेत्रलाई मिलाएर मस्यौदामा प्रस्तावित आयोगहरुलाई पुनरसंयोजन गर्नु पर्छ ।

१०।तर म अरु ३ आयोगको आवस्यकता पनि यहाँ चर्चा गर्न चाहन्छु । पहिलो हो राष्ट्रिय वित्तिय आयोग ७३ढटण्स यो आयोग राष्ट्रिय संघीय प्रादेशिक र स्थानीय सरकार वीच सर्वसंचित कोषबाट राजश्वको वाँडफुडको लागि अति आवस्यक छ । दोस्रो प्राकृतिक स्रोत आयोग- जसले संघीय राज्यमा प्राकृतिक स्रोत र साधानको व्यवस्थापन र वितरणको मामालिमा निस्पक्ष निर्णय लिनु पर्छ । र तेस्रो हो राष्ट्रिय श्रम आयोग !

११।मैले राष्ट्रिय श्रम आयोगको चर्चा गर्दा धेरै माननीय सदस्यहरुले यो किन बन्नु पर्ने भन्ने तर्क गर्नु भएको छ । बन्नै पर्ने भएपनि संवैधानिक नै किन हुनु पर्ने?! किन कानूनद्वारा निर्मित वा अल्पकालिन चरित्रको हुन किन नहुने भन्ने जिज्ञासा धेरैले राख्नु भएको छ ।

अध्यक्ष महोदय,
१२।हाम्रो समाज तहगतमात्र छैन वर्गीय रुपमा विभाजित छ । हाम्रो समाजमा श्रमजीवी वर्गको प्रतिनिधिमूलक संस्थाहरु दल- दलमा विभाजित छन् । त्यस्तै दल-दलमा फसेका पूँजी लगानीकर्ताको अर्को वर्ग छ । हाम्रो संविधान सभालाई िसंहावलोकन गर्यौं मात्र भने पनि यो दृष्य तपाई हाम्रो सामू छर्लंग हुन्छ । यस्तो अवस्थामा श्रमको संसारमा यी दुई पक्षको टकरावमा सिर्जना हुने द्वन्द्वलाई मध्यस्थता कसले गर्ला श्रमजीवी वर्गको समर्थनमा अडेको राजनीतिक दल-सरकार वा मन्त्री ले की पूँजी लागानी गर्ने वर्गको समर्थनमा अडेको राजनीतिक दल-सरकार वा मन्त्री महोदयले उत्तर त्यति सजिलो छैन। मेरो विचारमा समस्याको गाँठो यहीँ परेको छ । श्रम क्षेत्रमा राजनीति धेरै भयो भनेर पटक पटक अभिमत जाहेर गर्ने पनि हामीहरु नै हौं । तसर्थ यो ूगाँठोू फुकाउन दुवै पक्षले पत्याउने तटस्थ तर प्रोफेसनल व्यक्ति रहेको सर्वशक्तिमान स्वतन्त्र र स्वायत्त निकायको आवस्यकता हामीलाई छ । त्यस्तो निकाय हो राष्ट्रिय श्रम आयोग! िसंगो राष्ट्रको श्रम सम्बन्ध व्यवस्थापन गर्न यस्तो आयोग संवैधानिक नै हुन नितान्त जरुरी छ। हाम्रो अनुभवले भन्छ- कानूनद्वारा बनाईने आयोगलाई मन्त्री सरकार वा कार्यकारीणीको छायाँबाट मुक्त हुन मुस्किल पर्छ ।

१२।हामीले अरुको अन्धानुकरण गर्ने होईन जे जस्ता संस्था वनाए पनि हाम्रो आफ्नै आवस्यक अनुरुप बनाउने हो । यद्यपी सन्दर्भको रुपमा यत्ति चाँहि राख्ने अनुमती चाहन्छु यस्ता आयोगहरुको अभ्यास धेरै देशहरुमा छन् । फिलिपिन्स दक्षिण कोरिया घाना आयरल्याण्ड संयुक्त राज्य अमेरिका अस्ट्रेलिया कम्वोडिया दक्षिण अपि्रुका आदि देशमा लेवोर कमिशन लेवोर रिलेशन वोर्ड ईण्डष्ट्रियल रिलेशन कमिशन आदि नामबाट कि्रयाशिल संस्थाहरुलाई उदाहरणको रुपमा उल्लेख गर्न सकिन्छ । मेरो दावी छ बदलिँदो परिस्थितिमा यस्तो आयोगको हाम्रो देशमा सख्त जरुरी छ ।

यस तर्फ सभाको गम्भिर ध्यान जाओस् ।

१३।अन्त्यमा म ५ वुँदाबाट आफ्नो भनाइ अन्त्य गर्ने अनुमति चाहन्छु ः

-आयोगहरु सिफारिस गर्ने मात्र होइन अर्धन्यायिक चरित्रको पनि हुनुपर्छ;
- बहुक्षेत्रलाई समेट्ने आयोग ूछाताू वा ूमहासंघू होइन आयोगभित्र सम्बन्धित क्षेत्रको बेन्च रहने गरी बनाइनुपर्छ;
- सबै आयोगको विस्तार प्रत्येक प्रदेशमा आवश्यक छैन कतिपय आयोगहरु प्रदेशले पनि बनाउनु उपयुक्त हुन्छ;
- आयोगका सदस्यहरुको संख्या तल-माथि हुन सक्छ समान हुनु हुन्न;
- आयोगका पदाधिकारिहरुको नियुक्ति राष्ट्रप्रमुखले गर्ने तर उत्तरदायित्व व्यवस्थापिकाप्रति हुनुपर्छ।

धन्यवाद !

विष्णु रिमाल
२०६६ साउन १ गते ।

“नारायणघाटको अस्पतालमा हामी पुग्दा अमर लामा वेडमा पल्टिरहेका थिए। हामीलाई देख्ना साथ भावावेगमा आउने छन् र आपु दुर्घटनाको कारक बनेकोमा दुख मनाउ गर्दै रुने छन्ु भन्ने मेरो अपेक्षा थियो । ‘यो के भयो अमर तिमीलाई कस्तो छ’ मैले सोधेँ । हुनेहुनामी त भइसकेको थियो त्यसले पुर्याउने अकल्पनीय क्षती त हामीले भोग्नु नै थियो । पार्टी कै कार्यकर्ता भएकोले म उ प्रति पनि सहानुभूती प्रकट गर्दै थिएँ । तर मेरो अपेक्षा विपरित हामीले बोलाउँदा पनि उनी बोलेनन् अर्को तिर फर्किए ।”

मे १ मा फिलिपिन्सको ट्रेड यूनियन केन्द्र- किलसाङ्ग मायो उनोले आयोजना गरेको नवौं अन्तर्राष्ट्रिय ऐक्यवद्धमग लिन जानु अघि म कमरेड मदन भण्डारीको टोली लाई विदाई गर्न अन्तर्राष्ट्रिय विमान स्थलमा पुगेको थिएँ । यो भन्दा अघि र त्यसपछि आजसम्म प्रायः म अन्य कुनै पनि नेताहरुलाई स्वागत र विदाई गर्न एयरपोर्ट पुगेको छैन । थाहा छैन त्यो दिन किन म एयरपोर्ट पुगें । अलि असजिलो मानी कमरेड मदन भण्डारीको नेतृत्वमा चीन जान लागेको प्रतिनिधि मण्डललाई मैले परबाटै हात हल्लाएँ। मेरो यात्रा झण्डै ३ हप्ता थियो । भ्रमणका क्रममा ट्रेड यूनियनका नेताहरुको अतिरिक्त तत्कालिन समयमा सशस्त्र युद्धमा चर्चित तर विभाजनको संघारमा पुगेको फिलिपिनो कम्युनिस्ट पार्टीका नेताहरु र नयाँ जनसेनाका कमाण्डरहरुसंगको भेटघाट बारे कमरेड मदनलाई रिपोर्टि गर्नुपर्ने विषयहरु म संग थिए । ह¨क¨ हुँदै काठमाडौं फर्कने क्रममा फिलिपिनो कम्युनिस्ट पार्टीका एशिया¬¬प्रशान्त क्षेत्र हेर्ने नेताको नेपाल भ्रमणको विषय र उताबाट कमरेड मदनलाई पठाईएका केही पुस्तक÷दस्तावेजहरु पनि मसंग थिए ।

जेठ २ गते काठमाडौं आईपुग्नासाथ मैले कमरेड विद्यालाई फोन गरे र सोधे¬- ूकमरेड कहाँ हुनुहुन्छू उहाँले मदन पोखराको कार्यक्रममा जानु भएको नारायणघाटमा हुने अखिल नेपाल महिला संघको कार्यक्रम सकेर मात्र काठमाडौ आउने बताउनु भयो । मैले ठाने अव उहाँको सामगि्र फर्किए पछि नै दिनु पर्ला ।

३ गते कमरेड माधवले वोलाउनु भयो र फिलिपिनो नेतालाई लिन एयर पोर्ट जान भन्नु भयो । प्रमोद हमाल र सुनिल पौड्याल सहित हामी एयरपोर्ट गयौं । ति फिलिपिनो नेता हाम्रो पार्टीसंग द्विपक्षिय सम्बन्ध बढाउने हिसावले आएका थिए र कमरेड मदनसंगको भेटवार्ता पहिलो कार्यक्रम थियो । तर मदनको व्यस्तता र फिलिपिनो कमरेडको काठमाडौंको छोटो बसाईका कारण ४ गते विहान उनलाई नारायणघाट पुर् यार्यदिने र त्यहीं नै भेटवार्ता गराउने योजना बनेको थियो ।

जेठ ३ गते । म जिफन्ट कार्यालयमा दिनभर रहेँ । म ३ हप्ता अनुपस्थितीका कारण छिनाल्न बाँकी रहेका काम सक्ने धुनमा थिएँ । त्यस्तै साँझ ६ वजेको हुनुपर्छ बागवजार स्थित पार्टी कार्यालयबाट कमरेड प्रदीप नेपालको अनौठो फोन आयो¬- ूतुरुन्त आउनुस् गंभीर सल्लाह गर्नुछ ।

जिफन्टमा रहेका अरुहरुलाई ुयतै रहनु हैु भन्दै म र विनोद वागवजार पुग्यौं । पार्टी कार्यालयको ढोकैमा कमरेड केशव बडालले भन्नु भयो- ूमदनको गाडी दुर्घटनाग्रस्त भएछ पार्टी बर्बाद हुने भयो कमरेड! सबै कुरा थाहा नपाइ सकेको कारणले हुनसक्छ मलाई चभाँहि मदन भेटिनु हुन्छ होला भन्ने लागिरहेको थियो ।

पहिलो तलामा कमरेड प्रदीप हतास भावमा बसिरहनु भएको रहेछ । अरुहरु को को हुनुहूनथ्यो याद रहेन । उहाँले हामीलाई भन्नु भयो- ूमदन र जीवराज चढेको गाडी मुग्लिनबाट परतिर दुर्घटनामा परेछ । उहाँहरुको हालत के छ थाहा छैन । त्यहाँ स्थानीय पार्टी पुगि सकेको छ । सम्पर्क हुन सकिरहेको छैन तपाई तुरुन्त त्यहाँ जानोस् केन्द्रीय कार्यालयलाई नियमित सूचना गर्नुस् ।

सोच्ने र सोध्ने समय पनि थिएन । काठमाडौंमा छँदा शैलेन्द्र थापाजी को एउटा रातो गाडि मदनले शुरुका समयमा प्रयोग गनु हुन्थ्यो । त्यही गाडीमा थापा जी म विनोद र केशव पाण्डे मुग्लिन तिर लाग्यौं ।

सिमसिम पानी परिहेको थियो । अनेक तर्क गर्दै हामी सामान्य भन्दा तीव्र गतिमा कुदि रहेका थियौं । झण्डै २ घन्टामा हामी मुग्लिनको प्रहरी चौकीमा पुग्यौं ।

ूदुर्घटना कहाँ भएको हो अहिलेसम्मको स्थिती के छू हाम्रो प्रश्नको प्रत्युतरमा ड्युटीमा रहेका प्रहरीले भने- ूदासढुङ्गामा दुर्घटना भयो॥ प्रहरी त्यहाँ पुगीसकेको छ त्रिशूलीमा गाडी डुवेको छ नेताहरु भेटिनु भएको छैन ड्राईभर जीवितै छ…

यो सूचना हाम्रो लागि निराशलाग्दो थियो । मेरो मनको एउटा कुनामा ड्राइभर अमर लामाले सबै बताउला की भन्ने लागिरहेको थियो । उ एक प्रकारले पत्याइएको कार्यकर्ता थियो । हामीले ूपहिले घटना स्थल पुग्ने त्यसपछि ड्राइभरसंग सोधपुछ गर्ने र पार्टी केन्द्रमा सूचना पठाउनेू योजना बनायौं ।

दासढुङ्गामा पुग्दा रात परि सकेको थियो । एक झुण्ड मानिसहरु दुर्घटना स्थलमा झुरुप्प जम्मा भएका थिए। गाडी कसरी आयो र कसरी खस्यो भन्ने दृस्य त्यहाँका प्रत्यक्षदर्शी गाऊंलेहरु आगुन्तकहरुलाई दोहर् याई-दोहर् याई बताई रहेका थिए । त्रिशूलीमा डुबेको गाडी निकाल्ने प्रयत्न शुरु भएको थिएन । हामीले घटनाको प्रकृति हेर् यौं र अड्कल काट्यौ सायदै मदन र आश्रित जीवीत हुनुहोला ! त्यहाँ उपस्थित सबैले एक प्रकारले मदन-आश्रितको जिवित रहने आस मारी सकेका थिए ।

पार्टीका स्थानीय कार्यकर्ताले हामीलाई पनि फेरी एकपटक उही विवरण सुनाए र भने- ूअमर लामा अस्पतालमा भर्ना गरिएको छ ।ू हाम्रो टिमले त्यहाँ बसीरहनु भन्दा नारायणघाट पुग्ने र पार्टी केन्द्रलाई सूचना गर्नु उपलव्धीमूलक हुने ठान्यो ।

हामीले त्यहाँ कान्तिपुर दैनिकका कृष्ण उपाध्याय र फोटोग्राफर चन्द्रशेखर कार्की सहित अर्का एकजना पत्रकारलाई भेट्यौं । पत्रकारहरुको टिम मध्ये कान्तिपुर त्यहाँ पुगेको पहिलो टोली थियो । नेपालमा तुरुन्तै घटनाको सूचना संप्रेषण गर्ने प्रचलन चलिसकेको थिएन । त्यो समयसम्म कान्तिपुर पनि त्यति धेरै चलिसकेको थिएन यो घटनाको न्यूज ब्रेक गरेपछि त्यो पत्रिका व्यापक भए जस्तो मलाई लाग्छ । उहाँहरुपनि हामीसंगै नारायणघाट लाग्नु भयो ।

नारायणघाटको अस्पतालमा हामी पुग्दा अमर लामा वेडमा पल्टिरहेका थिए । ुहामीलाई देख्ना साथ भावावेगमा आउने छन् र आपुू दुर्घटनाको कारक बनेकोमा दुख मनाउ गर्दै रुने छन्ु भन्ने मेरो अपेक्षा थियो । ूयो के भयो अमर तिमीलाई कस्तो छू मैले सोधेँ । हुनेहुनामी त भइसकेको थियो त्यसले पुर्याउने अकल्पनीय क्षती त हामीले भोग्नु नै थियो । पार्टी कै कार्यकर्ता भएकोले म उ प्रति पनि सहानुभूती प्रकट गर्दै थिएँ । तर मेरो अपेक्षा विपरित हामीले बोलाउँदा पनि उनी बोलेनन् अर्को तिर फर्किए । मैले यसलाई अझैपनि सकारात्मक ढँगले लिए । सायद घटनाको तोड यिनलाई ज्यादै परेको छ र आफैपनि कतै घाइते भएका हुनसक्छन् !

तर कान्तिपुरका कृष्ण उपाध्यायले ूकसरी दुर्घटना भयो नेताहरु कसरी बस्नु भएको थियो र तिमी कसरी बच्यौू भन्ने प्रश्न गर्नसाथ उ बक्न थाल्यो । ूपानी परिरहेको थियो गाडी स्पिडमा थिएन एक्कासी गाडी चिप्लियो र म पानीबाट पौडिखेलेर निस्किए …
हामी तत्काल जिल्लियौं । मैले बोलाउँदा नबोल्ने पत्रकारले सोध्नासाथ फरर विवरण दिने-के हो यो! तर मलाई अझै पनि ुदुर्घटना षडयन्त्रको अङ्गको होु भन्ने लागिरहेको थिएन । अस्पतालबाट बाहिरिना साथ कृष्ण जीले भने- ूयो ड्राईभर अब फस्यो यसको कुरा बाभुयो! हामीले काठमाडौं फोन गर्यौं र जे जति बुझेका थियौं सूचित गर् यौं । हामीलाई केन्द्रीय कार्यालयबाट राती त्यही रहने र विहान स्थिति हेरेर खवर गर्ने निर्देशन प्राप्त भयो ।

हाम्रो रात दासढुङ्गामा वित्यो । अनेक तर्क वितर्क हुँदै थियो । मानिसहरु आपुनो तर्कको निस्कर्षमा कम्तिमा पनि मदन चाँहि जिवीतै हुनुहोला भन्ने निस्कर्ष निकाल्दै थिए- ूमदन पौडी खेल्न माहिर हुनुहुन्थ्यो रे पक्कै त्रिशुली पार गरी कतै पुगेको हुनुपर्छ ! कोही भन्दै थिए- मदनपछिको एमाले कस्तो होला यस्तै तर्कनासंगै हामीले समय वितायौं । पूर्व-पश्चिमबाट आइरहेका गाडीले सडक भरिएको थियो । उज्यालो हुँदा-नहँुदै दुर्घटनास्थल मानिसहरुले टनाटन भरिएको थियो । सबैमा आग्रहपूर्ण न्धविस्वासू थियो- मदन चाँहि जीवीतै हुनुपर्छ!

विहान १०-११ बजे तिर फेरी एकपटक काठमाडौंमा फोन गरियो । धेरै कमरेडहरु त्यता जानु भएको भएको छ यहाँ अरु काम छ- तपाई चाँही फर्किनुस् ।

क्रेन उज्यालो भएपछि मात्र आयो र गाडी निकाल्ने प्रयत्न शुरु भयो । केही समयको प्रयत्न पछि गाडी बाहिर निकालियो । विभत्स दृष्य! लगभग छिन्न लागेको घाँटी र दाँत झरेको अनुहार सहितका जीवराज आश्रितको शव गाडीमा देखियो । चिच्याहट र कोलाहल थियो- कृष्णगोपाल वेहोस हुनुभयो । यो पिडादायक क्षण सहित मदनको जिवित रहने आस टुि¨यो । फिलिपिन्समा हासिल गरेको अनुभव मदनलाई सुनाउने र छलफल मेरो धोको अधुरै रह्यो ।

काठमाडौं फर्कने निर्देशन पाएकोले आपुूसंगै गएकाहरुलाई त्यहीं छोडी म कान्तिपुर कै गाडीमा फर्किएँ । बाटोमा धेरै तर्कना आयो । मदनको टोली चीन हिडे पछि मैले सोम राईसंग गरेको बहस सम्झिएँ । मदन हाम्रो सन्दर्भमा नयाँ ूमाक्स्रू हुन् तर यति ठूला नेताहरु एउटै जहाजमा चीन किन गएको केही भयो भने एमाले त डुव्छ! यो घटना पछि विदेशी साचार माध्यमले समेत मदनलाई ूनेपाली माक्स्रू लेख्यो । चीन वा भारत भ्रमणमा त केही भएन तर जीवराज र उहाँसंगै गएको गाडी दुर्घटनाग्रस्त भयो । सोम र मैले छलफल गरे ूमात्रामाू नभए पनि काफी क्षति त हामीले व्योहोर्नु पर् यो । १६ वर्ष वितेको छ । मदनको अभाव हामीलाई उत्तिकै खट्रिहेको छ ।

जेठ ३ गते को प्रस¨मा हामीले यो पक्षलाई आगामी दिनमा पनि ख्याल गर्नु पर्छ की !

Following is an inaugural Speech I delivered at leadership handover Ceremony April 30, 2009. I have been entrusted at this post after 20 years of founding of GEFONT

In 2009, our journey as GEFONT will cross two decades. We have come this far facing numerous ups and downs and fighting oppression of the absolute monarchy. I would like to remember all those who have played a crucial role in establishing and leading GEFONT to this point, and highly acknowledge their contribution.

In this period, two people’s movements were launched for the restoration of democracy. In each, we were able to make some sacrifices, to offer our blood and sweat. Such auspicious moments rarely occur in history. In this sense, we should be proud of ourselves.

We leave it to history to explain what we did and how much to conscientize the working class and mobilize them for transformation of the state and society. Let us only make this small claim – in low or no presence of the working class, the changes we have had now would not have been possible.

We might have made numerous mistakes. There might be a number of things we could have done differently. Yet, we have invested more time and energy than anyone else to bring the labour movement out of chaos, organize it and link it to the norms of modern industrial relations. In the last one-and-a-half-decade, we left no stone unturned to promote investment-employment and the rights and welfare of the workers. Nor did we bow to any pressure against the interest of the workers. Throughout the last two decades, our leadership remained firm, undivided and intact. Both as an organizer and Chairperson, Comrade Mukunda Neupane consistently led the GEFONT movement. Thank you Comrade Neupane for your decisive and firm leadership!

Throughout this period, you have provided the summit of leadership of Comrade Man Mohan Adhikari that was seen during the 1947 labour movement, selfless, flawless, and disciplined leadership. On behalf of the newly elected committee, I assure you that this unique tradition of history will be maintained, further popularized and exploited for the rights and welfare of the Nepali working class.

Comrades,
For some, congresses, elections, leadership change and handover become an issue of ‘loss’ and ‘gain’. For others, they also become an issue of prestige and revenge. For us, however, these are normal and inevitable events and processes. Our formula of operating an organisational life involves a triangular policy, in which we collect organisational strength from the activism and aspirations of youths, we assign leadership to those who have been tested, and we follow advice and guardianship from the senior members. It is this formula that forestalled confusions and divisions amongst us while political parties were caught in extreme internal conflicts.

Colleagues,
To accept leadership is not to swim and relax in the pond of achievements of the past. It is however to unpack the problems entangling the world of work and tackle them, and rise to challenges that lie ahead. Of the major challenges facing us are inadequate legislation, non-enforcement of existing laws, livelihood insecurity, and workers being forced to bear the brunt of the rise in the cost of production. Another challenge to be tackled is us, within we trade unions, and it is the mix of hypocrisy and dilemma. We are fighting, sometimes unhealthily, for our presence and existence in the labour sector that is relatively easy and employment-secure. But we are silent about the workers in other sectors of labour. Similarly, we have the tendency of displaying radicalism when our actions are marred by inconsistencies and anarchies.

We are informed of a number of allegations made against us. An allegation likens us to those “development” organizations that are engaged in making money while being insensitive to the class struggle. Another allegation links us to a party’s sister organization that does not care about rights and welfares of the workers, and does politics only for the sake of politics. These are heavy allegations, and our leadership is committed to tackling them. On behalf of the new committee, I would like to commit that all the tasks that have remained pending for whatever reasons will be completed under the leadership of this committee.

I, on behalf of the committee, commit to the following.

Where there are workers, there is GEFONT. GEFONT will organize all workers engaged in all sectors of investment, irrespective of whether they are daily-waged or permanent, and whether they are in organized or unorganized, or formal or informal sectors. GEFONT will reach majority of villages and cities in all districts, and will leave no space for others to question its commitment to the movement for justice and equality.

GEFONT will search for an alternative to highly bureaucratic and status-quo promoting enterprise unionism. It will do all it should to give justice, through collective bargaining, to the workers where they work, whether in umbrella organisations of capital investors or at the level of commodity-based industrial organization. It will adopt a different method of “class struggle”. It will particularly be different from the method of submission (to ‘donors’ to benefit a handful of people) as well as the one of anarchic and inhuman treatment.

We are in the midst of transformation of Nepali society. An important task towards the transformation is the restructuring of the state through a new constitution. Our expectation of a restructured state is one which opens up options and opportunities for the workers to live a “dignified, creative and prosperous” life. The new restructured state will, we expect, break with the existing trend in which might makes right and those voiceless are condemned to oppression.  We are not envious of the rich people. We wish them to go richer. All we want from them is the compulsory use of their riches for social transformation. We want to build a society in which the poor and marginalized take a step upward towards prosperity the state invests transparently the money received from the rich for the benefit of low- and/or no-income people and the gap between the rich and the poor narrows.  We do not want to see a state or a system in which, in any name and pretext whatsoever, those who invest in labour are deprived and denied and those who invest in money or physical capital continue to rule and reap all benefits. We do not want a society that discriminates on grounds of bodily differences determined genetically, between male and female, for example.

Our Confederation will adopt the policy of “initiation-competition and excelling” to interaction with all forces in our society. We believe this to be an appropriate policy to find unity in diversity in a plural and diverse social setting like ours. Based on this policy, we will pursue our unity campaign with Confederations associated with the Joint Trade Union Coordination Centre. This is the policy that will influence our interaction with the state, political parties and the government. The slogan of “unity for transformation” that has been adopted by our Congress also builds on this policy position.

I would once again reiterate our commitment – GEFONT will always stand in the front line of social transformation and will do all it can and should to materialize it.

Thank you all guests and colleagues for accepting our invitation and participating in this event.

• Let’s take care of one another
• Let’s love one another 
• Let’s respect each other’s points of view
• Let’s build a strong organization of the workers

Thank you!